Kochanica Francuza

O, Chryste, gdyby można

Przez krótki ujrzeć czas

Dusze bliskich, by rzekły,

Czym są, wśród jakich gwiazd.

Śmierć nie leży w naturze rzeczy – śmierć jest naturą rzeczy. Ale umiera tylko forma. Materia jest nieśmiertelna. Przez cały ten ciąg wypieranych stopniowo form, który nazywamy istnieniem, płynie swego rodzaju życie pozagrobowe. Możemy wyprowadzić najlepsze cechy dżentelmena wiktoriańskiego od średniowiecznych rycerzy bez skazy i preux chevaliers, jak również odnaleźć je u współczesnego dżentelmena, przedstawiciela gatunku zwanego przez nas naukowcami, w tym bowiem kierunku niewątpliwie skręciło łożysko rzeki. Innymi słowy, każdej kulturze, czy będzie ona zaprzeczeniem demokracji, czy też szczytem egalitaryzmu potrzebna jest swego rodzaju elita etyczna, skłonna do samokrytyki i przestrzegająca określonych norm postępowania, które mogą być czasem najzupełniej niezgodne z etyką i tym samym stają się w końcu przyczyną zagłady formy, chociaż ich ukryty cel jest słuszny – mają tworzyć pomost albo też fundament, aby funkcja dziejowa tej kultury wypełniona została jak najskuteczniej.

Tragedia jest dobra na scenie, ale w zwykłym życiu sprawia wrażenie przekory.

Trudno się dziwić, że ci, których oko społeczeństwa zazwyczaj nie dostrzega i których serce społeczeństwa częstokroć odtrąca, zapominają niekiedy o prawach przez to społeczeństwo narzuconych.

Życie jest ostatnim kręgiem piekieł. Pod każdym, choćby najniewinniejszym, obliczem kryją się najohydniejsze bezeceństwa.

Przywileje społeczne niekoniecznie dają szczęście.

Nieodżałowany pan Poulteney za życia był kompletnym, acz bardzo bogatym zerem, jedynym zaś jego czynem godnym uwagi na tym padole łez było odejście w zaświaty.

Najlepsze wino najdłużej dojrzewa, prawda?

Wilki odpędzone od drzwi, nadal wyją w mrokach nocy.

Osoba zupełnie obca…i płci odmiennej jest częstokroć najmniej stronniczym sędzią.

Mogę być szczęśliwa tylko wtedy, kiedy śpię. Kiedy się budzę, zaczyna się koszmar. Czuję się porzucona na bezludnej wyspie, uwięziona, skazana, a nie wiem, za jaką zbrodnię.

Nie chciałbym (…) aby państwo mylnie utożsamiali pojęcie postępu z pojęciem szczęścia.

Widzimy bowiem, do czego prowadzi nas to… że dążymy do doskonałości nie całej swej natury, lecz jednej tylko jej części, że kładziemy tak wielki nacisk na stronę moralną, na stronę posłuszeństwa i gorliwości, za rzecz najważniejszą uznając surowość obyczajów i czystość sumienia, odkładając natomiast na życie przyszłe, na tamten świat, troskę o doskonałość pod każdym względem, o pełny i harmonijny rozwój naszego społeczeństwa.

Powieściopisarze piszą jednak dla niezliczonych i najrozmaitszych powodów: dla pieniędzy, dla sławy, dla recenzentów, dla rodziców, dla przyjaciół, dla ukochanych, z próżności, pychy, z ciekawości. (…) Dlatego nie możemy planować. Wiemy, że świat nie jest maszyną, lecz organizmem. Wiemy również, że świat stworzony rzetelnie musi być niezależny od swego twórcy – zaplanowany świat (taki, w którym widać wyraźnie, że go zaplanowano) to świat martwy. Gdy nasze postacie i wydarzenia przestają nas słuchać, wtedy dopiero zaczynają żyć prawdziwym życiem.

W błysku czarnego pioruna dojrzał, że wszelkie życie jest równoległe – że ewolucja nie jest pionowa, wznosząca się ku doskonałości, lecz pozioma. Czas jest wielką ułudą, istnienie nie ma dziejów, jest zawsze chwilą obecną, jest zawsze tym oto stworzeniem schwytanym w tryby tej samej szatańskiej maszyny. Wszystkie malowane parawany stawiane przez człowieka, żeby przesłonić rzeczywistość – historia, religia, obowiązek, pozycja społeczna – wszystko to złudzenia, mrzonki, rojenia palacza opium.

Samotność albo prowadzi do zgorzknienia, albo uczy samodzielności.

Przemoc nigdy nie rodzi porozumienia.

– W moim pojęciu dobre towarzystwo to towarzystwo ludzi mądrych, ludzi światłych, którzy potrafią prowadzić rozmowę. To nazywam dobrym towarzystwem.

– Mylisz się, pani – odparł łagodnie. – To nie jest dobre towarzystwo. To jest najlepsze towarzystwo. Dobre towarzystwo to tylko dobre urodzenie, wykształcenie i maniery, jeśli zaś idzie o wykształcenie, nie jest t o punkt najskrupulatniej przestrzegany.

Obowiązek jest tylko naczyniem. Może zawierać wszystko, czym się je napełni, od największego zła do największego dobra.

Pojęcie obowiązku stało się kluczem do naszego rozumienia epoki wiktoriańskiej – a jeśli chodzi o ścisłość, czynnikiem zabijającym wszelką radość życia także i w naszych czasach.

Wcześniej tego wieczora (…) miał fałszywe poczucie, że żyje teraźniejszością, lecz owo odrzucenie przeszłości i przyszłości było tylko gniewną próbą zapomnienia, odtrącenia wszelkiej odpowiedzialności. W tej chwili rozumiał znacznie głębiej i wyraźniej, jak bardzo łudzą się ludzie, gdy chodzi o pojęcie czasu. Wydaje im się bowiem, iż czas jest czymś w rodzaju drogi, na której człowiek zawsze widzi, gdzie jest i gdzie się przypuszczalnie znajdzie – prawda zaś przedstawia się zupełnie inaczej: czas jest miejscem, jest teraźniejszością oblegającą nas tak ciasno, że z reguły jej nie dostrzegamy.

Nie uszczęśliwia się ogółu, każąc mu biegać zanim jeszcze nauczył się chodzić.

Żyjemy w wielkiej epoce postępu. A postęp nie jest jak rączy koń. Albo mu go ujeździmy, albo on nas stratuje (…) Żyjemy w wieku działania, wytężonego działania.

Piekło jest nieskończoną i pustą przestrzenią.

Wizje zadowolonego z życia robotnika rolnego i jego trzódki, tak modne dzięki George’owi Morlandowi i jemu podobnym (…) stanowiły równie kretyńską i szkodliwą sentymentalizację, a tym samym ukrywanie rzeczywistości, jak za naszych czasów szkodliwy i głupi jest sentymentalny obraz „prawdziwego życia”, prezentowany przez filmy z Hollywood.

Prędzej czy później i ja mógłbym stać się jak ślad, pieczęć

Złotego wieku. Bez wiary, nadziei – czym byłem?

Mógłbym serce w głaz przemienić, twarz – w kamienną niechęć,

Kłamać, dać się okłamać, umrzeć: kto wie? Jesteśmy prochem i pyłem.

Cywilizacja to mydło.

Owa odległość, wszystkie owe przepaście, przez które nie przerzuciło jeszcze mostów radio, telewizja, tanie wycieczki turystyczne i cała reszta, nie były aż tak złą rzeczą. Ludzie mniej może o sobie nawzajem wiedzieli, ale też wywierali na siebie wzajem mniejszy wpływ, a przez to byli bardziej zindywidualizowani. Cały świat nie był dla nich tylko guzikiem do włączania lub wyłączania. Obcy byli naprawdę obcy, czasem nawet intrygującą, piękną obcością. Może to lepiej dla ludzkości, żebyśmy się coraz więcej ze sobą komunikowali. Ale jestem heretykiem, sądzę, że izolacja, podobnie jak większa przestrzeń, z której korzystali, jest godna zazdrości. Świat teraz zbyt dosłownie napiera na nas ze wszystkich stron.

Istnieje tedy tylko życie takie, jakie w granicach przypadkowo otrzymanych możliwości stworzyliśmy sobie sami, życie, jak je określił Marks: uczynki ludzi (mężczyzn i kobiet) dążących do własnych celów. (…) Rzeka życia, rzeka tajemniczych prawa i tajemniczych decyzji, płynie wzdłuż bez ludnego nabrzeża. (…) Życie (…) nie jest symbolem, nie jest jedną tylko zagadką i jedną chybioną odpowiedzią, nie jest jedną jedyną umiłowaną twarzą, nie jest czymś, z czego się rezygnuje po jednym przegranym rzucie kości, lecz czymś, co tak czy owak, nieporadnie, beznadziejnie, mimo pustki, mimo wrogiej obojętności miasta trzeba znieść do końca. Więc dalejże znów na bezkresne, słone, nieokiełznane morze!.

Fantazja wpleciona jest we wszystko, jak stwierdził pewien Grek dwa i pół tysiąca lat temu.

Ludzie znikają nam z oczu, toną w cieniu spraw bliższych.

Dowiedział się o mnie wielu rzeczy. Że mój ojciec umarł w domu obłąkanych. Że nie mam żadnego majątku ani bliskich krewnych. Że od wielu lat czuję się w jakiś niewytłumaczalny sposób skazana – sama nie wiem dlaczego – na samotność (…) Moje życie upływało w samotności (…) Jak gdyby było mi; przeznaczone, abym nigdy nie zawarła przyjaźni z kimś równym sobie, abym nigdy nie mieszkała we własnym domu, abym zawsze widziała świat jako zbiorowość, z której muszę być wyjątkiem. Przed laty mój ojciec zbankrutował. Cały nasz dobytek sprzedano na licytacji. Od tego czasu nie mogę pozbyć się wrażenia, że nawet rzeczy – zwykłe krzesła, stoły, lustra – sprzysięgły się, aby pogłębić moje osamotnienie. Nie będziesz nas nigdy posiadała, mówią, nie będziemy nigdy do ciebie należały. Zawsze do kogo innego. Wie, że to szaleństwo, wiem, że w miastach przemysłowych istnieje taka nędza i osamotnienie, w porównaniu z którymi ja żyję w pomyślności i zbytku. Ale kiedy czytam o okrutnych aktach zemsty stronników związków zawodowych, jakaś część mojej istoty ich rozumie. Zazdrości im nawet, bo wiedzą, jak i gdzie wywierać zemstę. A ja jestem bezsilna.

Intryganci zawsze czują doniosłość swojej roli

Nie panuję bez reszty nad tworami swojej imaginacji, podobnie jak państwo nie panują (…) nad swoimi dziećmi, współpracownikami, przyjaciółmi czy nawet nad sobą. To absurd? Postać jest albo „rzeczywista”, albo „wyimaginowana”? Jeżeli tak myślicie, moi obłudni czytelnicy, mogę opowiedzieć tylko uśmiechem. Toć nawet własna przeszłość nie wydaje się państwu zupełnie rzeczywista – przystrajacie ją państwo, złocicie lub czernicie, cenzorujecie ją, majstrujecie przy niej… słowem, beletryzujecie ją i odkładacie na półkę – swoją książkę, swoją uromantycznioną autobiografię. Wszyscy wciąż uciekamy od realnej rzeczywistości. Jest to podstawowa definicja gatunku homo sapiens.

Absolutna szczerość trudna była do zniesienia. Takie spojrzenia odbieramy i wymieniamy zaledwie raz czy dwa razy w życiu, w spojrzeniach tych znikają słowa, topnieje przeszłość, są to chwile, gdy w spełnieniu najistotniejszych pragnień poznajemy, że opoką wieków nie może być nigdy nic prócz miłości, tutaj, na ziemi, w tych dwóch splecionych rękach, w tym ślepym milczeniu, w którym czyjaś głowa tuli się do czyjejś piersi, a które Karol po minucie trwającej całą wieczność przerywa, chociaż pytanie jest raczej tchnieniem niż słowami.

Dziś otchłań tu, gdzie rosły drzewa,

O ziemio, ile widzisz zmian!

Gdzie niegdyś ulic szum, dziś tam

Spokojne morze, łódź i mewa.

Wzgórza to cienie, kształty cieni

Zmienne tak bardzo, płynne wszystko

Lądy jak mgła, jak dym, ognisko,

Jak obłok, co się w dal przeniesienia.

Mowa jest jak jedwabna mora – tak wiele zależy od kąta, pod jakim się na nią patrzy.

Albowiem Stwórcy cel jest ciemny, Izyda za zasłoną skryta.

Istnieje tylko jedna dobra definicja Boga: wolność, która pozwala istnieć wolności innych.

Pragnienie posiadania czegoś i pragnienie rozkoszowania się czymś unicestwiają się wzajemnie.

Mimo Hegla wiktorianie nie znali się na dialektyce, nie mieli zwyczaju opierać rozumowania na sprzecznościach, nie traktowali stron dodatnich i ujemnych jako aspektów tej samej całości. Paradoksy raczej ich niepokoiły, niż bawiły. Nie byli ludźmi, których by obchodziły momenty egzystencjalne, interesowały ich przede wszystkim pozytywne, wszystko wyjaśniające teorie, pilnie studiowane i gorliwie stosowane w praktyce. Oddawali się budowaniu, zapewne, my zaś oddajemy się od tak dawna burzeniu, że budowanie wydaje się teraz działalnością równie efemeryczną, jak puszczanie baniek mydlanych.

Każdy za siebie – to zasada.

Ale żyć dzień w dzień wśród cudzego szczęścia rodzinnego, widzieć wciąż z bliska czyjeś szczęśliwe pożycie małżeńskie, dom, urocze dzieci – Zrobiła pauzę – Pani talbot jest dokładnie w moim wieku – Znów zrobiła pauzę – Zdawało mi się w końcu, że mieszkam w raju, którym nie wolno mi się cieszyć.

Historia nie przypomina bynajmniej osoby, która używa ludzi do osiągnięcia swych celów. Historia to tylko uczynki ludzi, z których każdy dąży do własnego celu.

Jest pewien mądry doktor – Niemiec, który niedawno podzielił melancholię na kilka różnych typów. Pierwszy nazywa melancholią wrodzoną. Rozumie przez to, że ktoś rodzi się ze smutnym usposobieniem. Drugi nazywa melancholią okolicznościową, rozumiejąc przez to, że powstaje ona wskutek jakiegoś wypadku. Na taką melancholię wszyscy czasem cierpimy, jak panu zapewne wiadomo. Trzeci typ nazywa melancholią niezbadaną. Biedaczysko chce przez to powiedzieć, że nie ma pojęcia, co, u licha, ją powoduje.

Czy Bóg z Naturą tak się spiera,

Że te koszmary śle nam senne?

Tak o gatunki dbają cenne,

Lecz nie o życie, co umiera.

Jakie to proste – kierować się w życiu jedynie ironią i sentymentalizmem, przestrzegać ściśle konwenansów. To, co mogłoby być, staje się tylko przedmiotem chłodnej, ironicznej obserwacji, podobnie jak to, co jeszcze być może. Innymi słowy, człowiek musi się poddać, człowiek musi się nauczyć być tym, kim jest.

Inteligentni próżniacy zawsze wysoko mierzą, aby usprawiedliwić własne próżniactwo przed własną inteligencją.

Jeżeli artysta nie jest swoim najsurowszym sędzią, nie zasługuje na miano artysty.

Albo pozostaniesz w niewoli tego, co w twoich czasach zwie się obowiązkiem, honorem, godnością osobistą, a wówczas nic złego cię nie spotka. Albo też będziesz wolny, a wówczas ukrzyżują cię.

Czy Bóg ocenia dobroczynność według tego, co człowiek dał, czy według tego, co mógł dać?

Każda epoka w poczuciu winy otacza wysokim murem swój Wersal, a ja osobiście najbardziej nie cierpię tych murów, gdy wznosi je literatura i sztuka.

Kołtuństwo jest aż nazbyt powszechne w tym kraju.

– Jestem lekarzem, proszę pana. Znam tylko jedno naczelne prawo. Wszelkie cierpienie jest złem. Może być również nieuchronną koniecznością. To jednak nie zmienia jego zasadniczej istoty.

– Ale tylko z tego zła może powstać dobro. Czy można zbudować lepszą osobowość inaczej niż na szczątkach starej?

Jednak będę obstawał przy swoim…te sprawy są jak rany. Gdy się nie ma odwagi o nich mówić, zaczynają ropieć.