Ballady i romanse

Trojaka do zguby droga —

Ciekawość, łakomstwo, trwoga.

Więc kto w tym trojakim względzie

Twardej nie ulegnie probie,

Takiemu już można będzie

Ufać, jak samemu sobie.

Pókiśmy mieli ciebie,

W domu było jak w niebie.

Patrzę — aż cały wóz stoi na łące.

Siadam, powoli strach mija;

Proszę za dusze, w czyscu bolejące,

Zmówić trzy Zdrowaś Maryja.

Ty, jak dwa lata przebiegą,

Miałeś pojechać do Rzymu,

By cię tam porwać jak swego. (…)

Ta karczma Rzym się nazywa…

Kładę areszt na waszeci.

Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie,

A w sercu lisie zamiary.

Spojrzyj, Marylo, gdzie się kończą gaje:

W prawo łóz gęsty zarostek,

W lewo się piękna dolina podaje,

Przodem rzeczułka i mostek.

Teraz ja szczęścia szukam ot w tej księdze...

Księga znudziła, porzucam;

Znowu ku lubym przedmiotom myśl pędzę,

To marzę, to się ocucam.

Zostać na polu samemu i w nocy,

To lubię, rzekłem, to lubię!

Słuchaj, dzieweczko!

– Ona nie słucha.

Wy, dziatki, na ten pagórek

Biegajcie sobie, i za moję duszę

Zmówcie też czasem paciorek.

Powitają przyjaciele

Mnie, wiosny młodej aniołka;

Przyjaźń ma blasku niewiele

I cień lubi jak me ziołka.

Za pierwszy młodości pączek

Zyskam pierwszą – ach! łzę tylko…

Surowa ziemia ciało pochłonie,

Oczy twe żwirem zagasną.

A dusza przy tem świadomem drzewie

Niech lat doczeka tysiąca:

Wiecznie piekielne cierpiąc zarzewie,

Nie ma czem zgasić gorąca.

Źle mnie w złych ludzi tłumie:

Płaczę, a oni szydzą:

Mówię, nikt nie rozumie;

Widzę, oni nie widzą!

Ot, lepiej pióro wezmę i śród ciszy,

Gdy się bez ładu myśl plącze,

Zacznę coś pisać dla mych towarzyszy,

Zacznę, bo nie wiem, czy skończę.

Straszno!... Nie była straszną ta godzina,

Gdy były nieba łaskawsze;

Ileż mi słodkich chwilek przypomina!

Precz!... to już znikło na zawsze!

Potem cała skrwawiona,

Męża zbójczyni żona,

Bieży przez łąki, przez knieje,

I górą i dołem i górą.

Zmrok pada, wietrzyk wieje.

Przy tobie niema żywego ducha:

Co tam wkoło siebie chwytasz?

Kogo wołasz, z kim się witasz?

– „Słuchaj, dzieweczko!” – krzyknie śród zgiełku

Starzec, i na lud zawoła:

Ufajcie memu oku i szkiełku,

Nic tu nie widzę dokoła.

„Duchy karczemnej tworem gawiedzi,

W głupstwa wywarzone kuźni;

Dziewczyna duby smalone bredzi,

A gmin rozumowi bluźni”.

– „Dziewczyna czuje, – odpowiadam skromnie,

A gawiedź wierzy głęboko:

Czucie i wiara silniej mówi do mnie,

Niż mędrca szkiełko i oko.”

Po co żałujesz dzikiej wietrznicy,

Która cię zwabia w te knieje,

Zawraca głowę, rzuca w tęsknicy,

I może jeszcze się śmieje?

Ktokolwiek będziesz w Nowogródzkiej stronie,

Do Płużyn ciemnego boru

Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie,

Byś się przypatrzył jezioru.

Świteź tam jasne rozprzestrzenia łona,

W wielkiego kształcie obwodu,

Gęstą po bokach puszczą oczerniona,

A gładka jak szyba lodu.

Jeżeli nocną przybliżysz się dobą

I zwrócisz ku wodom lice:

Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą,

I dwa obaczysz księżyce.

Niepewny, czyli szklana z pod twej stopy

Pod niebo idzie równina,

Czyli też niebo swoje szklane stropy

Aż do nóg twoich ugina;

Gdy oko brzegów przeciwnych nie sięga,

Dna nie odróżnia od szczytu:

Zdajesz się wisieć w środku niebokręga,

W jakiejś otchłani błękitu.

Ach, jak tam zimno musi być w grobie!

Umarłeś, tak, dwa lata!

Weź mię, ja umrę przy tobie,

Nie lubię świata.

Bo skoro północ nawlecze zasłony,

Cerkiew się z trzaskiem odmyka,

W pustej zrąbnicy dzwonią same dzwony,

W chróstach coś huczy i ksyka.

Czasami płomyk okaże się blady,

Czasem grom trzaska po gromie,

Same się z mogił ruszają pokłady,

I larwy stają widomie.

Noc przeszła, zasnąć trudno;

Nie wygnać z myśli grzechu.

Zawsze na sercu nudno,

Nigdy na ustach śmiechu!

Ach, gdy z tobą, kochanie,

Smutku i szczęścia nie dzielę,

Smutek smutkiem zostanie,

Weselem nie jest wesele.

Niemasz zbrodni bez kary,

Lecz jeśli szczera skrucha,

Zbrodniarzów Pan Bóg słucha.

Ona mu z kosza daje maliny,

A on jej kwiatki do wianka;

Pewnie kochankiem jest tej dziewczyny,

Pewnie to jego kochanka.

O potęgo! o człowieku!

Wielkie zamki, wielkie imię,

Wielkie nic! wielkości, czczy dymie!(…)

O nauki! o człowieku!

Wielka mądrość, wielkie imię,

Wielkie nic! rozum, czczy dymie!(…)

O pobożności! człowieku!

Święta wiaro, święte imię,

Święte nic! Cnoto, czczy dymie!

Ja umieram w kwiecie wieku.

Mnie choć to wszystko w umyśle przytomne,

Pociechy szukam, nie sławy:

Lepiej wam powiem, jeżeli przypomnę,

Jakie z nią miałem zabawy.

Jeśli nie możem ujść nieprzyjaciela,

O śmierć błagamy u Ciebie,

Niechaj nas lepiej Twój piorun wystrzela,

Lub żywych ziemia pogrzebie!

Czucie i wiara silniej mówi do mnie,

Niż mędrca szkiełko i oko.

„Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu,

Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce;

Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu!

Miej serce i patrzaj w serce!”

Dochowaj, strzelcze, to moja rada:

Bo kto przysięgę naruszy,

Ach biada jemu, za życia biada!

I biada jego złej duszy!

Chcę coś okropnie, coś pisać miłośnie,

O strachach i o Maryli.

Maryla słodkie miłości wyrazy

Dzieliła skąpo w rachubie:

Choć jej kto kocham mówił po sto razy,

Nie rzekła nawet i lubię.

Za to więc w Rucie, pod północną chwilę,

Kiedy się wszyscy spać kładą,

Ja na dobranoc żegnając Marylę,

Taką straszyłem balladą.

Jedzą, piją, lulki palą,

Tańce, hulanka, swawola;

Ledwie karczmy nie rozwalą,

Cha, cha! chi, chi! hejża! hola!

Dni nasze jak dni motylka;

Życiem wschód, śmiercią południe;

Lepsza w kwietniu jedna chwilka,

Niż w jesieni całe grudnie.

Jeśli rozdzielę szczupłe wojsko moje,

Krewnemu nie dam obrony;

A jeśli wszyscy pociągniem na boje,

Jak będą córy i żony?

Czmychnąwszy dziurką od klucza,

Dotąd, jak czmycha, tak czmycha.

Dyablik to był w wódce na dnie,

Istny Niemiec, sztuczka kusa,

Skłonił się gościom układnie,

Zdjął kapelusz i dał susa.

Z kielicha aż na podłogę

Pada, rośnie na dwa łokcie,

Nos jak haczyk, kurzą nogę,

I krogulcze ma paznokcie.

Zbrodnia to niesłychana:

Pani zabija pana.

Zabiwszy, grzebie w gaju,

Na łączce przy ruczaju.

Grób liliją zasiewa,

Zasiewając, tak śpiewa:

„Rośnij, kwiecie, wysoko,

Jak pan leży głęboko;

Jak pan leży głęboko,

Tak ty rośnij wysoko”.

Ja umieram. – Ja nie płaczę.

I wy chciejcie ulżyć sobie;

Prędzej, poźniej, legniem w grobie,

Nie wrócą na świat rozpacze.

A ja ni ludziom, ni Bogu!

Niech ziarno w polu przepadnie,

Niech ginie siano ze stogu,

Niech sąsiad kopy rozkradnie,

Niech trzodę wyduszą wilki!

Niemasz, niemasz Marylki!

»A, Twardowski... witam, bracie!«

To mówiąc bieży obcesem:

»Cóż to, czyliż mię nie znacie?

Jestem Mefistofelesem.

Pójdźcie, o dziatki, pójdźcie wszystkie razem

Za miasto, pod słup, na wzgórek;

Tam przed cudownym klęknijcie obrazem,

Pobożnie zmówcie paciorek.

Tato nie wraca: ranki i wieczory

We łzach go czekam i trwodze;

Rozlały rzeki, pełne zwierza bory,

I pełno zbójców na drodze.

Dawniej, kiedy spać szedłem, tem słodziłem chwile,

Że skoro się obudzę, obaczę Marylę,

I dawniej spałem mile! Teraz, tutaj spać będę, od ludzi daleki,

Może ją we śnie ujrzę, gdy zamknę powieki; Może zamknę na wieki!

Bije raz, dwa, trzy… już północna pora:

Głuche wokoło zacisze,

Wiatr tylko szumi po murach klasztora,

I psów szczekanie gdzieś słyszę.

Jakiż to chłopiec piękny i młody,

Jaka to obok dziewica,

Brzegami sinej Świtezi wody

Idą przy świetle księżyca?

Ach! pójdę aż do piekła,

Zniosę bicze, pochodnie,

Byleby moją zbrodnię

Wieczysta noc powlekła.