Ballady i romanse

Trojaka do zguby droga —

Ciekawość, łakomstwo, trwoga.

Więc kto w tym trojakim względzie

Twardej nie ulegnie probie,

Takiemu już można będzie

Ufać, jak samemu sobie.

Pókiśmy mieli ciebie,

W domu było jak w niebie.

Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie,

A w sercu lisie zamiary.

Teraz ja szczęścia szukam ot w tej księdze...

Księga znudziła, porzucam;

Znowu ku lubym przedmiotom myśl pędzę,

To marzę, to się ocucam.

Zostać na polu samemu i w nocy,

To lubię, rzekłem, to lubię!

Wy, dziatki, na ten pagórek

Biegajcie sobie, i za moję duszę

Zmówcie też czasem paciorek.

Powitają przyjaciele

Mnie, wiosny młodej aniołka;

Przyjaźń ma blasku niewiele

I cień lubi jak me ziołka.

Za pierwszy młodości pączek

Zyskam pierwszą – ach! łzę tylko…

Surowa ziemia ciało pochłonie,

Oczy twe żwirem zagasną.

A dusza przy tem świadomem drzewie

Niech lat doczeka tysiąca:

Wiecznie piekielne cierpiąc zarzewie,

Nie ma czem zgasić gorąca.

Źle mnie w złych ludzi tłumie:

Płaczę, a oni szydzą:

Mówię, nikt nie rozumie;

Widzę, oni nie widzą!

Ot, lepiej pióro wezmę i śród ciszy,

Gdy się bez ładu myśl plącze,

Zacznę coś pisać dla mych towarzyszy,

Zacznę, bo nie wiem, czy skończę.

Straszno!... Nie była straszną ta godzina,

Gdy były nieba łaskawsze;

Ileż mi słodkich chwilek przypomina!

Precz!... to już znikło na zawsze!

– „Słuchaj, dzieweczko!” – krzyknie śród zgiełku

Starzec, i na lud zawoła:

Ufajcie memu oku i szkiełku,

Nic tu nie widzę dokoła.

„Duchy karczemnej tworem gawiedzi,

W głupstwa wywarzone kuźni;

Dziewczyna duby smalone bredzi,

A gmin rozumowi bluźni”.

– „Dziewczyna czuje, – odpowiadam skromnie,

A gawiedź wierzy głęboko:

Czucie i wiara silniej mówi do mnie,

Niż mędrca szkiełko i oko.”

Po co żałujesz dzikiej wietrznicy,

Która cię zwabia w te knieje,

Zawraca głowę, rzuca w tęsknicy,

I może jeszcze się śmieje?

Ktokolwiek będziesz w Nowogródzkiej stronie,

Do Płużyn ciemnego boru

Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie,

Byś się przypatrzył jezioru.

Świteź tam jasne rozprzestrzenia łona,

W wielkiego kształcie obwodu,

Gęstą po bokach puszczą oczerniona,

A gładka jak szyba lodu.

Jeżeli nocną przybliżysz się dobą

I zwrócisz ku wodom lice:

Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą,

I dwa obaczysz księżyce.

Niepewny, czyli szklana z pod twej stopy

Pod niebo idzie równina,

Czyli też niebo swoje szklane stropy

Aż do nóg twoich ugina;

Gdy oko brzegów przeciwnych nie sięga,

Dna nie odróżnia od szczytu:

Zdajesz się wisieć w środku niebokręga,

W jakiejś otchłani błękitu.

Ach, jak tam zimno musi być w grobie!

Umarłeś, tak, dwa lata!

Weź mię, ja umrę przy tobie,

Nie lubię świata.

Noc przeszła, zasnąć trudno;

Nie wygnać z myśli grzechu.

Zawsze na sercu nudno,

Nigdy na ustach śmiechu!

Ach, gdy z tobą, kochanie,

Smutku i szczęścia nie dzielę,

Smutek smutkiem zostanie,

Weselem nie jest wesele.

Niemasz zbrodni bez kary,

Lecz jeśli szczera skrucha,

Zbrodniarzów Pan Bóg słucha.

O potęgo! o człowieku!

Wielkie zamki, wielkie imię,

Wielkie nic! wielkości, czczy dymie!(…)

O nauki! o człowieku!

Wielka mądrość, wielkie imię,

Wielkie nic! rozum, czczy dymie!(…)

O pobożności! człowieku!

Święta wiaro, święte imię,

Święte nic! Cnoto, czczy dymie!

Ja umieram w kwiecie wieku.

Mnie choć to wszystko w umyśle przytomne,

Pociechy szukam, nie sławy:

Lepiej wam powiem, jeżeli przypomnę,

Jakie z nią miałem zabawy.

Jeśli nie możem ujść nieprzyjaciela,

O śmierć błagamy u Ciebie,

Niechaj nas lepiej Twój piorun wystrzela,

Lub żywych ziemia pogrzebie!

Czucie i wiara silniej mówi do mnie,

Niż mędrca szkiełko i oko.

„Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu,

Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce;

Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu!

Miej serce i patrzaj w serce!”

Dochowaj, strzelcze, to moja rada:

Bo kto przysięgę naruszy,

Ach biada jemu, za życia biada!

I biada jego złej duszy!

Maryla słodkie miłości wyrazy

Dzieliła skąpo w rachubie:

Choć jej kto kocham mówił po sto razy,

Nie rzekła nawet i lubię.

Za to więc w Rucie, pod północną chwilę,

Kiedy się wszyscy spać kładą,

Ja na dobranoc żegnając Marylę,

Taką straszyłem balladą.

Dni nasze jak dni motylka;

Życiem wschód, śmiercią południe;

Lepsza w kwietniu jedna chwilka,

Niż w jesieni całe grudnie.

Jeśli rozdzielę szczupłe wojsko moje,

Krewnemu nie dam obrony;

A jeśli wszyscy pociągniem na boje,

Jak będą córy i żony?

Ja umieram. – Ja nie płaczę.

I wy chciejcie ulżyć sobie;

Prędzej, poźniej, legniem w grobie,

Nie wrócą na świat rozpacze.

A ja ni ludziom, ni Bogu!

Niech ziarno w polu przepadnie,

Niech ginie siano ze stogu,

Niech sąsiad kopy rozkradnie,

Niech trzodę wyduszą wilki!

Niemasz, niemasz Marylki!

Pójdźcie, o dziatki, pójdźcie wszystkie razem

Za miasto, pod słup, na wzgórek;

Tam przed cudownym klęknijcie obrazem,

Pobożnie zmówcie paciorek.

Tato nie wraca: ranki i wieczory

We łzach go czekam i trwodze;

Rozlały rzeki, pełne zwierza bory,

I pełno zbójców na drodze.

Dawniej, kiedy spać szedłem, tem słodziłem chwile,

Że skoro się obudzę, obaczę Marylę,

I dawniej spałem mile! Teraz, tutaj spać będę, od ludzi daleki,

Może ją we śnie ujrzę, gdy zamknę powieki; Może zamknę na wieki!

Ach! pójdę aż do piekła,

Zniosę bicze, pochodnie,

Byleby moją zbrodnię

Wieczysta noc powlekła.