Tomasz Witkowski

Dzisiejszy renesans ruchu otwartej nauki, dzielenia się wynikami badań i danymi wskazuje, że zasady kultury darów bardziej sprzyjają nauce niż te oparte na indywidualizmie.

Poszukując autentyczności, nieuchronnie dochodzimy do ściany, której nie sposób pokonać, bowiem nasza ludzka zdolność do autorefleksji i samoświadomości, a co za tym idzie do kreowania i korygowania własnego wizerunku, nieodwołalnie skazuje nas na wygnanie z wymarzonego raju autentyczności. Bylibyśmy zatem autentyczni, śpiąc tylko lub udając się do pustelni bez nadziei spotkania drugiego człowieka? Czyż nie odważniej jest przyjąć perspektywę nieuniknionej autentyczności, która obejmuje to, jacy jesteśmy i co robimy na co dzień, włącznie z naszą zdolności do autorefleksji i z naszym dążeniem do bycia lepszą wersją samego siebie? Niech nas przed tym nie powstrzymają jęki upadającego w gruzy przemysłu wydobywczego autentyczności.

Pesymizm defensywny, polegający na rzetelnej próbie zrozumienia rzeczywistości i przygotowywaniu się do ewentualnych negatywnych scenariuszy, zapobiegł niejednej katastrofie, podczas gdy naiwny nadmiar optymizmu towarzyszący powierzchownemu oglądowi świata otwierał furtkę wielu niedorzecznościom.

Jako przedstawiciele gatunku Homo sapiens, z przyrodzoną nam zdolnością refleksji nad własną skończonością, nie będziemy jednak w stanie przeżyć życia, nie potykając się o myśli o śmierci. Jedyne, co możemy zrobić, to wybrać, kiedy i w jaki sposób owe refleksje poddać gruntownej rozumnej obróbce – czy wtedy, gdy pchną nas do tego nieprzewidywalne wydarzenia i towarzyszące im emocje, czy wówczas, gdy wzorem starożytnych filozofów świadomie oddamy się rozmyślaniom.

Tradycja przemilczania wstydliwych tematów ma w Polsce długą tradycję. Wyraża ją dobitnie mądrość ludowa: „Nie mów nikomu, co się dzieje w domu”. Jeszcze dosadniej brzmią słowa: „Zły to ptak, co własne gniazdo kala”. Niewielu jednak pamięta mądre pytanie Norwida: „Czy ten ptak kala gniazdo, co je kala, czy ten, co mówić o tym nie pozwala?”

Strzeżcie się każdego, kto radzi Wam jak żyć, bez względu na jego wiek, pozycję, wykształcenie, status, płeć, zamożność i posiadane tytuły. W ostatniej chwili swojego życia to Wy sami dokonacie jego oceny według własnej miary. Nie zastąpi Was w tym żaden guru. Dlatego przepędźcie ich zawczasu.

Przekonanie, że świat schodzi na psy i czeka nas upadek obyczajów, towarzyszy przedstawicielom rodzaju ludzkiego chyba od zarania. Coś w tych kasandrycznych wizjach mogło być na rzeczy, bowiem kilka cywilizacji rzeczywiście upadło, a te, które się rozwinęły na gruzach poprzednich, z ponurym katastrofizmem wypatrują apokalipsy spowodowanej lekceważeniem zasad moralnych i zezwierzęceniem relacji ludzkich.

Zaglądaniu pod dywany, za ramki obrazków, rozpakowywaniu pięknie opakowanych pojęć, zdrapywaniu warstwy lukru ze świętych niezmiennie towarzyszy zdziwienie, że tak wiele, tak oczywistych kłamstw ma status kulturowych świętości. Wśród nich ze szczególną obłudą opakowaliśmy samobójstwo.

Współczesny człowiek żyje iluzją omnipotentnego wpływu czynników kulturowych na otaczającą nas rzeczywistość. Te przekonania prowadzą cywilizację w wiele pułapek i ślepych dróg, z których często nie ma powrotu.

Niezbywalnym atrybutem człowieka jest wiara w to, że jego kurnik jest całym światem, a perspektywa, z której na niego patrzy, jedyną możliwą. I nie potrzeba mu orłów, które dostrzegają coś więcej, bo nie ma dla niego nic cenniejszego nad pewność, że jego doświadczenie i wiedza o świecie to szczytowe osiągnięcia ludzkości.

Nie potrafię w historii nauki odnaleźć ani jednego odkrycia, którego dokonano, kierując się przekonaniem, że każdy człowiek jest inny. Niezmiennie prowadzi ono do bezradności i bezsilności.