Robert M. Sapolsky

A gdy ludzie twierdzą, że twoje zachowanie cechuje się bezprzyczynowością, które nazywają „wolną wolą”, to (a) nie dostrzegli, lub też nie poznali, determinizmu czającego się pod powierzchnią i/lub (b) błędnie doszli do wniosku, że specyficzne aspekty wszechświata, które działają w sposób indeterministyczny, mogą wyjaśnić twój charakter, moralność i zachowanie.

Cechuje nas (podobnie jak wiele innych gatunków zwierząt) wręcz gorączkowa potrzeba dostosowania się, przynależności i posłuszeństwa. Dostosowanie to może działać na naszą niekorzyść, bo odrzucamy lepsze rozwiązania w imię głupoty tłumu.

Mało oryginalne stwierdzenie, do którego teraz dochodzę, powinno być oczywiste: istnieje niepokojące podobieństwo między rytuałami towarzyszącymi zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnemu i rytuałami przestrzeganymi przez ludzi religijnych.

Mówiąc wprost, większość ludzi na świecie odziedziczyła wierzenia i poglądy na temat natury narodzin, śmierci i życia od nieznających pisma ludów pasterskich Środkowego Wschodu.

Nie do końca potrafię sobie wyobrazić, jak można żyć tak, jakby wolna wola nie istniała. Być może nigdy nie będzie możliwe patrzeć na siebie jako na nic więcej niż sumę biologicznych składników. Może będzie nam musiało wystarczyć, że mity, które sobie opowiadamy o ludziku w naszym mózgu, będą przynajmniej nieszkodliwe, a ciężką pracę autentycznie racjonalnego myślenia zachowamy tylko do spraw naprawdę ważnych – takich jak wstrzymywanie się od surowych ocen.

Żyjemy w czasach, w których przywódcy religijni i psychoterapeuci często zajmują mniej więcej te same nisze w, odpowiednio, sekciarskich i pozasekciarskich ekosystemach. Jesteśmy doskonale obeznani z obrazami takich duchowych przywódców, rozdających ukojenie i wgląd w siebie – doradzających młodym ludziom przed ślubem, pocieszających żałobników, służących nam w naszym bólu.

Jesteśmy fajnym gatunkiem z niezłym potencjałem. A jednak zalewa nas chora, wszechobecna przemoc. I o ile nie jesteśmy pustelnikami, zdajemy sobie sprawę z zagrożenia, które towarzyszy nam nieustannie jak cień. I niezależnie od tego, gdzie byśmy się nie schowali, w sytuacji, w której nasi przywódcy nacisną guzik, wszyscy zginiemy w ostatecznej fali globalnej przemocy.

Nasi potomkowie w przyszłości będą podziwiać to, czego my jeszcze nie wiemy. (…) Będą widzieć w nas ignorantów, tak jak my widzimy ich w wieśniakach, którzy myśleli, że szatan wywołuje ataki padaczkowe. To niemal nieuniknione. Możemy jednak sprawić, by nie postrzegali nas również jako bezdusznych.

To wydarzenia mające miejsce od sekundy do milionów lat wcześniej decydują o tym, czy twoje życie i miłość rozwijają się w pobliżu szemrzących strumieni czy może maszyn dławiących cię dymem sadzy. Czy podczas ceremonii ukończenia szkoły masz na sobie togę i biret, czy może wynosisz śmieci? Czy według innych zasługujesz na długie spełnione życie czy też na długi wyrok więzienia?

Jestem mężczyzną. Stanowimy mniej niż 50% populacji, a jednak odpowiadamy za niebywale nieproporcjonalną część przemocy.

Istnieją pięćdziesiąt dwa kraje, w których ateizm jest karany śmiercią lub więzieniem. Większość Amerykanów negatywnie postrzega ateistów, a antyateistyczne uprzedzenia są bardziej rozpowszechnione niż antypatia wobec muzułmanów (na drugim miejscu), Afroamerykanów, osób LGBTQ, Żydów czy mormonów.

Założenia teorii szamanizmu opierającego się na psychopatologii równie dobrze pozwalają zrozumieć korzenie głównych religii świata zachodniego.