Chciał [Komensky] reformować świat w duchu „nowej religii”, która przyjęła słownictwo chrześcijańskie, ale… — Jędrzej Giertych

Subwencjonowanie bolszewizmu w Rosji przez rząd niemiecki w 1917 roku było rzeczą niemoralną i niegodziwą pomimo, że Rzesza Niemiecka była z Rosją w wojnie.

Rozbieżność między „pansoficzną” ideologią i działalnością Komenskiego, a jego rolą wodza braci czeskich, spadkobierców najskrajniejszego, rewolucyjnego, „taboryckiego” odłamu dawnych husytów, w świetle tradycji historycznych tej sekty wcale nie jest wielka.

Tylko ten, kto zapoznał się z korespondencją Komenskiego – zwłaszcza w zbiorach ogłoszonych przez Kvacalę i Peterę – jest w stanie zdać sobie sprawę z tego, do jakiego stopnia Komensky był potem przez całe życie z Durym i z Hartlibem związany.