Subwencjonowanie bolszewizmu w Rosji przez rząd niemiecki w 1917 roku było rzeczą niemoralną i niegodziwą… — Jędrzej Giertych

Rozbieżność między „pansoficzną” ideologią i działalnością Komenskiego, a jego rolą wodza braci czeskich, spadkobierców najskrajniejszego, rewolucyjnego, „taboryckiego” odłamu dawnych husytów, w świetle tradycji historycznych tej sekty wcale nie jest wielka.

Tylko ten, kto zapoznał się z korespondencją Komenskiego – zwłaszcza w zbiorach ogłoszonych przez Kvacalę i Peterę – jest w stanie zdać sobie sprawę z tego, do jakiego stopnia Komensky był potem przez całe życie z Durym i z Hartlibem związany.

Poza szeregiem osiągnięć mniejszego, lub tylko lokalnie francuskiego znaczenia, Richelieu osiągnął w swoim życiu dwie rzeczy. Pierwszą z nich było złamanie politycznej potęgi francuskiego protestantyzmu (hugenotyzmu) – za cenę uznania Francji za kraj o podwójnym obliczu wyznaniowym, katolicko-protestanckim.