Hanna Krall

Nie denerwowałem się — pewnie dlatego, że właściwie nic nie mogło się zdarzyć. Nic większego niż śmierć, zawsze chodziło przecież o śmierć, nigdy o życie.

Przecież nie piszemy o historii. Piszemy o pamiętaniu.

Czy to w ogóle można nazwać powstaniem? Chodziło przecież o to, żeby się nie dać zarżnąć, kiedy po nas przyszli. Chodziło tylko o wybór sposobu umierania.

(…) Pinchas z Korca mówi, że człowieka poucza jego własna dusza. Nie ma człowieka, którego dusza nie pouczałaby bezustannie.

Dlaczego więc człowiek jej nie słucha? zamyśla się Nachman z Horodenki.

Dlatego, że dusza uczy bezustannie, ale wszystko mówi jeden raz i nie powtarza.

Jak uśmiechają się kobiety? Otóż uśmiechają się dwojako – z przyzwoleniem lub zachętą.

Opowiada mężowi, jak wygląda śmierć: duszy nie ma, znaku nie ma. My jesteśmy, dodaje pocieszająco, ale mąż mówi, że i to jest coraz mniej pewne.

Jej cierpienie jest gorsze, ponieważ ona jest gorsza. Cały świat tak myśli, a nie może się mylić cały świat w swoim poczuciu dobra i zła, czy raczej – w poczuciu lepszości i gorszości.

Ułożyła w teczce modlitwę, którą dostała od rabina:

„Oto wybaczam

tym, którzy mnie zranili,

i krzywdzicielom moim.

Tym, którzy umyślnie

i którzy przypadkowo.

Tym, którzy słowem

i czynem.

Niech nikt nie będzie ukarany

przez wzgląd na mnie…”

Argument, że człowiek czegoś nie zrozumiał, miał dla nas znaczenie wiele lat temu. Jak człowiek wtedy czegoś nie zrozumiał, to źle to świadczyło o utworze. Tym ludziom nikt nie decydował się powiedzieć: jeśli nie zrozumieliście, to albo jesteście nie dość rozwinięci intelektualnie, albo coś się dzieje z waszą psychiką… Dzisiaj oświadczenie „ja nie rozumiem” nie jest argumentem. I jeśli towarzyszka M. mówi „ja nie rozumiem”, to to jest jej zmartwienie, a nie teatru.

Co jest ważne, to żeby stać po stronie tych, którym jest smutno.

Dorośleje się w bliskości umierania, nie śmierci.

Prowincjonalizm nie polega na tym, że nie ma Trietiakowskiej Galerii, tylko na tym, że nie ma możliwości wyboru.