Jędrzej Giertych

Nasuwa się tu zasadnicze pytanie: czy jest rzeczą moralnie dopuszczalną popierać zło u sąsiada, po to, by go osłabić i uwolnić się od grożących mu od niego niebezpieczeństw?

Obóz Cromwella w Anglii, mieszczańska elita holenderska i holenderscy żydzi, Richelieu, elektor brandeburski, król i kanclerz szwedzki, Rakoczy’owie siedmiogrodzcy, czeski król zimowy, polscy magnaci protestanccy – to niemal pełny komplet tych ludzi, co zapewnili w XVII wieku w Europie ostateczny tryumf politycznego protestantyzmu.

Zmiany w zdolności rozrodczej narodów europejskich sprawiają, że wkrótce staniemy się jednym z najliczniejszych narodów w Europie.

Za ostatnich dwóch Jagiellonów i za Stefana Batorego krystalizuje się żydowski samorząd w Polsce. Wzrastają wpływy żydów w dziedzinie gospodarczej i fiskalnej.

Jeśli Polska runęła i jeśli po dziś dzień, w blisko 300 lat po jego śmierci, nie zdołała się jeszcze w pełni podźwignąć i dawnego miejsca wśród europejskich narodów odzyskać, jest to w niemałym stopniu jego dzieło. [Komensky’ego]

Komensky całe życie pracował nad sformułowaniem ideologii, którą określał terminem „pansophia” (wszechmądrość), która zjednoczyłaby zarazem całość wiedzy ludzkiej, wydobywając z niej jakby kwintesencję, oraz byłaby podstawą porozumienia elity umysłowej i duchowej wszystkich krajów, wyższej ponad przeciętny tłum. Na podstawie owej „pansophii” zamierzał on założyć stowarzyszenie międzynarodowe o charakterze loży.

Utrata Pomorza była początkiem końca Rzeczypospolitej. Ponieważ Rzeczpospolita nie zdołała Pomorza odzyskać – więc nie zdołała trwale utrzymać swej niepodległości.

Dopiero w roku 1669, na elekcji Michała Korybuta, obóz powstania katolickiego ery potopu objął w Polsce władzę. Ale stało się to za późno. Nie były to już warunki wojenne, pozycja oligarchii magnackiej okrzepła na nowo i przewrót, zorganizowany przez Olszowskiego, okazał się bezskuteczny i nie zdołał Polski uratować.

Głównym ciosem zadanym przez Richelieu’go francuskiemu protestantyzmowi, było złamanie – drogą oblężenia, w którym zginęła trzecia część ludności, i zmuszenie do kapitulacji – ufortyfikowanego, protestanckiego wolnego miasta La Rochelle, na zachodnim wybrzeżu Francji.

Wyprawa wiedeńska była wyrazem prostego instynktu samozachowawczego i solidarności krajów zagrożonych. Że ją przedsięwzięto – to było spełnieniem obowiązku.

Dążył [Komensky] on do stworzenia politycznej organizacji międzynarodowej, która podporządkowałaby sobie poszczególne państwa i pokierowała całym światem w jednolitym duchu.

W swej polityce, przyjaznej Niemcom, a nieprzyjaznej dla koalicji przeciwniemieckiej (a więc nieprzyjaznej programowi Wielkiej Polski), Piłsudski pozostał przez cały czas wojny zupełnie niezachwiany.