[…] zawsze ważniejszy jest żywy nauczyciel niż martwy podręcznik. — Jacek Woroniecki

Warto by się też zastanowić nad pewnym ograniczeniem praw obywatelskich dla tych, co przynajmniej najniższego stopnia organizacyjnego szkoły nie ukończyli.

Gorzej było w dziedzinie kulturalnej, gdzie rządy zaborcze, w miarę jak czuły się na siłach, starały się opanować nasze życie duchowe, aby prędzej przeprowadzić wynarodowienie podbitych dzielnic. Największy nacisk wywierano na szkoły, wykluczając z nich w miarę możności wszystko, co miało charakter prywatnej inicjatywy społecznej. Nie wynikało to z jakiejś doktryny etatystycznej, ale z motywacji politycznej. Zaborcy dobrze zdawali sobie sprawę, że w tej dziedzinie najmniejsze ustępstwa bardziej jeszcze niż w innych przekreślą ich plany polityczne.

Co dobre, pracuje zawsze w cichości, w ukryciu i przez to trudniejsze jest do dostrzeżenia niż wszelkie od niego odchylenia uderzające w oczy.