Ivo Andric

Najgorszą i najtragiczniejszą ze wszystkich słabości ludzkich jest niewątpliwie kompletny brak umiejętności przewidywania, będący w rażącej sprzeczności z tyloma talentami, zdolnościami i wiadomościami człowieka.

Ludzie są teraz jakby pijani rozgoryczeniem, żądzą odwetu, karania i zabijania każdego, kto nawinie się pod rękę, skoro nie mogą dosięgnąć tych, na których mieliby ochotę

Co wart jest cały ten hałas skoro ot, nadszedł czas, kiedy człowiek ni zginąć nie może do szczętu, ni żyć, ale gnije jak pal w ziemi i każdy mu przewodzi, tylko nie on sam sobie.

Bo gdzie nie ma gwary, blichtru i ruchu, tam ludzie nie zachodzą i nie ma zarobków. Gazety czyta się chciwie i dużo, ale powierzchownie i na chybcika, każdy wybiera tylko te, które na pierwszej stronie zamieszczają wiadomości sensacyjne, wypisane tłustym drukiem. Artykuły pisane drobną czcionką mało kto czyta. Wszystkiemu, co się dzieje, towarzyszy hałas i patos wielkich słów. Młodzi ludzie uważają dzień za stracony, jeśli nie kładą się wieczorem z uszami pełnymi huku a oczami pełnymi blasku.

Ale nasze przeżycia często są tak skomplikowane i przykre, że nie dziw, iż ludzie tłumaczą je udziałem samego Szatana, starając się tym sposobem je wyjaśnić albo przynajmniej uczynić bardziej znośnymi.

A niech gadają, co im się żywnie podoba; on postanowił niezłomnie, i to akurat dziś rano, kiedy męczył go ciężki kacenjamer, że na ich zaczepki i drwiny nie będzie odpowiadał i nie pozwoli, aby tak niemiłosiernie z niego kpiono, jak to wczoraj wieczór robili gospodarze w tej gospodzie. (…) Faktem jest, że został oszukany, że jest nieszczęśliwy od urodzenia, upośledzony pod każdym względem, nie ma rodziny, majątku, miłości; wyrządzono mu krzywdę, taką krzywdę, że Bóg i ludzie są jego dłużnikami.

Przechodniem w owym przemijającym czasie na ziemi, cieniem.

Jedynie żyjąc chwilą bieżącą, nie patrząc naprzód ani nie oglądając się w tył, można znieść wszystko i przetrwać do lepszych dni.

Ludzie znający świat i dzieje często myśleli, że szkoda, iż tej kobiecie los wyznaczył tak mały i pośledni zakres pracy. Gdyby nie była tym, czym jest, i na tym miejscu, kto wie, czym zostałaby i co dałaby z siebie ta mądra i ludzka kobieta, która nigdy nie myśląc o sobie, chciwa i ofiarna, piękna i uwodzicielska, a zarazem cnotliwa i chłodna, prowadziła małomiasteczkowy hotel i opróżniała kieszenie kochliwych mieszkańców kasaby (…) Jest rzeczą niepojętą i niezrozumiałą, jak Lotika dawała sobie radę i wychodziła obronną ręką z tylu różnorodnych spraw, które jej wypełniały dnie i noce, a wymagały sprytu, niż ma kobieta, i więcej sił, niż potrafi wykrzesać z siebie mężczyzna. A jednak umiała wszystko załatwić, nigdy się nie skarżąc, nigdy nikomu nic nie wyjaśniając, nigdy nie mówiąc w trakcie załatwiania bieżących interesów o uprzednich albo o przyszłych.

Na tym świecie nic nie jest wykluczone i wszelkie dziwy są możliwe. Oto jak człowiek może pilnie słuchać, nic z tego osobno nie rozumieć, wszystko zaś razem doskonale pojmować i właściwie oceniać!

Języka nie trzeba wiecznie trzymać za zębami i że słowa niekoniecznie zawsze muszą pozostawać za myślą, jak to starsi utrzymywali i o czym byli przekonani.

Fundamenty świata oraz podstawy życia i stosunków międzyludzkich ustalone zostały po wieczne czasy. Nie oznacza to, że są one niezmienne, ale mierzone wiekiem ludzkiego życia wydają się wieczne: Stosunek ich trwania do wieku ludzkiego jest taki sam, jak stosunek niespokojnej, ruchliwej powierzchni wartkiej rzeki do jej stałego, trwałego dna, które ulega zmianom wolno i niepostrzeżenie.