Günter Grass

A jaki sens – zakładając, że by istniał – miałby sens? (…) Ale on musi istnieć – mówi szczerze proboszcz – choćby był negatywny, bo jak mamy żyć bez sensu, tylko z dnia na dzień?

Wina, niezbita bądź utajona czy tylko domniemana, trwa i trwa. Nieustannie tyka i nawet w podróżach donikąd trzyma już dla człowieka miejsce. Wygłasza swoją śpiewkę, nie boi się powtórzeń, łaskawie pozwala na jakiś czas o sobie zapomnieć i przezimować w snach. Pozostaje niczym osad, nie sposób jej wywabić jak plamę, wychłeptać jak kałużę.

I rzeczywiście wszystko przemawia za tym, że nastawiona na wyzysk zła gospodarka wkrótce dozna zapaści. Istnieją poważne widoki na wybuch rewolucji. Aczkolwiek nie należy tego mówić głośno, przez wzgląd na respektowanie rządów prawa.

Winie i posłusznemu jej wstydowi można przypisać, że dręczy, dręczy nieustannie.

Podobał mi się taki gość jak ten. Przeklęty przez bogów skazaniec, który absurdalności ludzkiej egzystencji jest równie pewien jak wschodu i zachodu słońca i dlatego wie, że kamień wtaczany przezeń na górę nie poleży na szczycie, wyrósł w moich oczach na godnego czci świętego. Bohater poza nadzieją i rozpaczą. Ktoś, kogo uszczęśliwia kamień w ciągłym ruchu. Ktoś kto nigdy nie rezygnuje.

Jednakże zdaniem feministycznego trybunału inkwizycja i jej procesy czarownic były typowo męskimi narzędziami rządzenia, mającymi złamać wciąż jeszcze kiełkujące w kobietach pragnienie wolności. Oskarżycielka powiedziała dosłownie: tak zwana czarownica, jako męska fikcja, jest zarazem projekcją życzeń i paradygmatem strachu.

Jako artysta człowiek jest mile widziany przez każdą religię.

Ale nie zapominaj (…): nigdy nie komplikuj sprawy.

Czy poświęcenie nie jest najmocniejszym dowodem kobiecej siły? Czy mamy stwardnieć na kamień?

Dzieła Stworzenia nie należy uważać za skończone.

Kobiety panowały, bo były lepiej poinformowane.

Ale wraz z cenami coś się wywraca, czasem wszystko.