{
  "type": "topic",
  "site": {
    "name": "Zielone Cytaty",
    "language": "pl",
    "url": "https://www.zielonecytaty.pl"
  },
  "formats": "Każda podstrona ma dwie wersje z tymi samymi danymi: JSON (adres strony + .json) i markdown (adres strony + .md). Do każdego `url` w tym dokumencie można dopisać .json albo .md.",
  "name": "Holokaust",
  "slug": "holokaust",
  "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust",
  "heading": "Cytaty o Holokauście",
  "json": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust.json",
  "markdown": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust.md",
  "quotes_count": 95,
  "authors_count": 24,
  "parent": {
    "name": "wojna",
    "slug": "wojna",
    "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wojna",
    "heading": "Cytaty o wojnie"
  },
  "children": [],
  "quotes": [
    {
      "id": "d0203d97-e79e-41eb-a817-65977da72bd1",
      "slug": "nigdy-nie-bylem",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly/nigdy-nie-bylem",
      "text": "Nigdy nie byłem człowiekiem szczególnie religijnym. Jako nieopierzony szesnastolatek, którego bar micwa odbyła się po kryjomu w kuchni, nie potrafiłem podzielać żarliwych przekonań ojca. Modliłem się z nim codziennie, dlatego że tego ode mnie oczekiwano, Teraz patrzyłem na tych rozmodlonych mężczyzn. Ich poszarzałe twarze, skryte pod kapeluszami, były pełne przerażenia, ale oczy jaśniały optymizmem, jakby recytowane wersy przynosiły im ukojenie. Oni wiedzieli, że Bóg nam pomoże. Czyż nie obiecał tego już dawno? On znajdzie sposób, że da nam znak. Ale nie dał.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Sam Pivnik",
        "slug": "sam-pivnik",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalały",
        "slug": "ocalaly",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 88,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "wiara",
          "slug": "wiara",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wiara"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "milczenie Boga",
          "slug": "milczenie-boga",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/milczenie-boga"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Sam_Pivnik#Ocala%C5%82y_(2012)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:45"
    },
    {
      "id": "951c5355-eedd-4902-8a56-45b26cd26df6",
      "slug": "nie-mowilo-sie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly/nie-mowilo-sie",
      "text": "Nie mówiło się o religii. Religia żydowska była tematem tabu dla SS i myśl choćby ograniczonych praktykach religijnych była absurdalna. Niektórzy ocaleni, których wspomnienia czytałem, mówią, że mimo wszystko czuli w sobie obecność Boga. Ja nie miałem takich odczuć. Auschwitz i Furstengrube nie zrobiły ze mnie ateisty, ale wiedziałem, że Bóg nie miał prawa wstępu za druty.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Sam Pivnik",
        "slug": "sam-pivnik",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalały",
        "slug": "ocalaly",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 172,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "bóg",
          "slug": "bog",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/bog"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Sam_Pivnik#Ocala%C5%82y_(2012)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:45"
    },
    {
      "id": "87a58d58-ad6e-4316-8a26-a402c15edaf7",
      "slug": "moll-byl-przed",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly/moll-byl-przed",
      "text": "Moll był przed wojną architektem krajobrazu i ogrodnikiem. Myślę, że zajmował się tym trochę w Auschwitz, zanim zaczęło się masowe ludobójstwo, a jego specjalizacją stały się komory gazowe. Lubił oglądać mecze piłkarskie i w niedzielne popołudnia – kiedy naprawdę mieliśmy trochę wolnego – organizowaliśmy drużyny i kopaliśmy piłkę. Podejrzewam, że chodziło raczej o rozrywkę dla cywilów pracujących w kopalni, bo oni mieli lepsze wyżywienie i więcej energii od nas, ale ja też grałem, bo kopanie piłki w jakiś sposób dawało namiastkę normalnego życia.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Sam Pivnik",
        "slug": "sam-pivnik",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalały",
        "slug": "ocalaly",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 164,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "codzienność",
          "slug": "codziennosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/codziennosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Sam_Pivnik#Ocala%C5%82y_(2012)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:45"
    },
    {
      "id": "48dc1258-5082-4ce1-91cd-6fb6b8ca7177",
      "slug": "kurpanik-nadawal-sie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly/kurpanik-nadawal-sie",
      "text": "Kurpanik nadawał się do Auschwitz i przydzielono go do jednostki wartowniczej. Kiedy trafiłem do obozu, był Rapportfuhrerem odpowiedzialnym za blok kwarantanny. Zjadł jednak zęby na nadzorowaniu pierwszej komory gazowej. Jeśli człowiek przetrzyma coś takiego, to dochodzi do wniosku, że życie ludzkie znaczy tyle co nic.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Sam Pivnik",
        "slug": "sam-pivnik",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalały",
        "slug": "ocalaly",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 112,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Sam_Pivnik#Ocala%C5%82y_(2012)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:45"
    },
    {
      "id": "44f9590c-a2e4-48e4-b3a4-82070aa0e2f3",
      "slug": "poczulem-skurcz-w-zoladku",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly/poczulem-skurcz-w-zoladku",
      "text": "Poczułem skurcz w żołądku, gdy Kurpanik przerwał konwersację i podszedł do nas. Jego wysokie buty zaskrzypiały na śniegu. Mruknął coś do kapo, ale nie dosłyszałem co. Zaczynała się kolejna selekcja i wiedziałem, że każdy z nas zadawał sobie to samo pytanie: czego oni chcą? Rosła w nas panika, ale nikt się nie ruszył. Złamanie szeregu oznaczało kulkę. W świecie Auschwitz to jedno było niezmienne i jasne. Łamiesz zasady – nie żyjesz. Proste jak drut. Wszystko poza tym podlegało jakiejś niezrozumiałej selekcji.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Sam Pivnik",
        "slug": "sam-pivnik",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalały",
        "slug": "ocalaly",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 151,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "strach",
          "slug": "strach",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/strach"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Sam_Pivnik#Ocala%C5%82y_(2012)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:45"
    },
    {
      "id": "3ccb3fb1-e107-48ac-ae32-ed287da611ea",
      "slug": "nowo-przybyli-mieli",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly/nowo-przybyli-mieli",
      "text": "Nowo przybyli mieli już za sobą na pewno jakąś selekcję, ale dopiero teraz zaczynało się dla nich najważniejsze. Nie sądzę, żebym już pierwszego dnia na rampie wiedział na pewno, co stało się z moją rodziną, ale każdy kolejny dzień utwierdzał mnie w moich podejrzeniach. Ruch dłoni – w lewo bądź w prawo – przypadkowa w gruncie rzeczy decyzja szaleńca, oficera SS, odgrywającego jednocześnie rolę sędziego i egzekutora, bezbożnika bawiącego się w Boga. Właśnie tak to następowało: prosto i nieodwołalnie.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Sam Pivnik",
        "slug": "sam-pivnik",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalały",
        "slug": "ocalaly",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 127,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "przypadek",
          "slug": "przypadek",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/przypadek"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Sam_Pivnik#Ocala%C5%82y_(2012)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:45"
    },
    {
      "id": "2fb32076-6af0-4c6c-ac8d-9e9f68965615",
      "slug": "patrzylem-na-tego",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly/patrzylem-na-tego",
      "text": "Patrzyłem na tego drania. Jego twarz nie zdradzała żadnych emocji – żadnej przyjemności ani satysfakcji, ale też żadnego żalu. Dostrzegłem jakiegoś esesmana zmierzającego w naszym kierunku. Byłem pewien, że zainterweniuje, że weźmie tego sadystę na stronę i zdrowo go opieprzy, a potem każe zanieść rannego więźnia do szpitala. Ale on obrzucił nas tylko znudzonym spojrzeniem i poszedł dalej.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Sam Pivnik",
        "slug": "sam-pivnik",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalały",
        "slug": "ocalaly",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/sam-pivnik/ocalaly"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 102,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "obojętność",
          "slug": "obojetnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/obojetnosc"
        },
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Sam_Pivnik#Ocala%C5%82y_(2012)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:45"
    },
    {
      "id": "9fd1b51a-0b51-46c9-b141-313d22ba724c",
      "slug": "pare-razy-mowilismy",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/dominika-dudek/sztuka-obslugi-zycia/pare-razy-mowilismy",
      "text": "Parę razy mówiliśmy o pewnym dziedzictwie, które zostało z tego trudnego XX wieku. Refleksja nad tym, co się działo w czasie drugiej wojny, miała jednak kolosalny wpływ na właściwie wszystkie dziedziny życia. Być może też taki wpływ na nasze myślenie o starości wciąż ma to, że starsi ludzie na ogół szli do gazu jako pierwsi.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Dominika Dudek",
        "slug": "dominika-dudek",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/dominika-dudek"
      },
      "book": {
        "title": "Sztuka obsługi życia",
        "slug": "sztuka-obslugi-zycia",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/dominika-dudek/sztuka-obslugi-zycia"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 207,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "historia",
          "slug": "historia",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/historia"
        },
        {
          "name": "starość",
          "slug": "starosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/starosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Dominika_Dudek#Sztuka_obs%C5%82ugi_%C5%BCycia_(2021)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:26"
    },
    {
      "id": "d9ac8917-151e-46e8-b404-ada7b9db4748",
      "slug": "do-tarnowa-dotarlem",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce/do-tarnowa-dotarlem",
      "text": "Do Tarnowa dotarłem po odwiedzeniu miasteczek w okolicach Łomży i Białegostoku. Widziałem już samo dno piekła: doły Treblinki. Stałem więc przy pomniku poświęconym dwudziestu pięciu tysiącom tarnowskich świętych męczenników i już nic nie czułem.\n\nBlejwajs, tarnowski działacz społeczny, który przeżył zagładę swojej gminy od początku do końca, stał obok mnie i nie rozumiał, dlaczego nie jestem poruszony tym, co mi opowiada. I jak tu wytłumaczyć komuś, że do kubka nie można nalać więcej niż do pełna? Więcej się nie zmieści.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Mordechaj Canin",
        "slug": "mordechaj-canin",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin"
      },
      "book": {
        "title": "Przez ruiny i zgliszcza. Podróż po stu zgładzonych gminach żydowskich w Polsce",
        "slug": "przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 420,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "cierpienie",
          "slug": "cierpienie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/cierpienie"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "odrętwienie emocjonalne",
          "slug": "odretwienie-emocjonalne",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odretwienie-emocjonalne"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Mordechaj_Canin#Przez_ruiny_i_zgliszcza",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:15"
    },
    {
      "id": "b096835c-3940-44da-a548-6db72f814bc1",
      "slug": "chce-zwrocic-uwage",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce/chce-zwrocic-uwage",
      "text": "Chcę zwrócić uwagę na charakterystyczny rys: Polacy nie lubią, kiedy o zagładzie Żydów i prześladowaniu Polaków mówi się jednym tchem. Czują się ofiarami prześladowań politycznych, Żydów zaś – ich zdaniem – Niemcy mordowali zwyczajnie, tak jak się tępi myszy. Były przypadki – opowiem o nich później – że Polacy nie pozwalali przyjmować Żydów kacetników do stowarzyszeń byłych więźniów obozów koncentracyjnych. Uzasadniano to właśnie tym, że Polaków prześladowano z powodów politycznych, podczas gdy Żydów niszczono biologicznie, jako niższą rasę.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Mordechaj Canin",
        "slug": "mordechaj-canin",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin"
      },
      "book": {
        "title": "Przez ruiny i zgliszcza. Podróż po stu zgładzonych gminach żydowskich w Polsce",
        "slug": "przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 244,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Polacy",
          "slug": "polacy",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/polacy"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "antysemityzm",
          "slug": "antysemityzm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/antysemityzm"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Mordechaj_Canin#Przez_ruiny_i_zgliszcza",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:15"
    },
    {
      "id": "68cf0345-da37-4371-84cd-b6336b15a49d",
      "slug": "myslalem-ze-po-tym",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce/myslalem-ze-po-tym",
      "text": "Myślałem, że po tym, jak pierwszy raz zobaczyłem zgładzone żydowskie miasteczko, nic już mną nie wstrząśnie. Bo ile razy może człowiekowi zastygnąć krew w żyłach? Ale kiedy przyjeżdżałem do kolejnego opustoszałego i zdewastowanego miasteczka, miałem to samo poczucie – że kończy się świat i że nie mam już siły patrzeć na tę wstrząsającą, tę bezbrzeżną pustkę po dawnym żydowskim świecie. A jednak za każdym razem budziła się we mnie elektryzująca ciekawość: może tylko tutaj, w Hrubieszowie i Lubartowie, jest tak pusto? Może w innych miastach Zagłada nie była całkowita? Czy to możliwe, by wycięto w pień, zgładzono gminę po gminie tak dokładnie, że nic nie zostało?\n\nMoże ktoś się uratował?",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Mordechaj Canin",
        "slug": "mordechaj-canin",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin"
      },
      "book": {
        "title": "Przez ruiny i zgliszcza. Podróż po stu zgładzonych gminach żydowskich w Polsce",
        "slug": "przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 134,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "nadzieja",
          "slug": "nadzieja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/nadzieja"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "pustka",
          "slug": "pustka",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pustka"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Mordechaj_Canin#Przez_ruiny_i_zgliszcza",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:15"
    },
    {
      "id": "5e67742e-fc71-4a8d-b08a-00a58f8b8896",
      "slug": "tak-jak-trudno",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce/tak-jak-trudno",
      "text": "Tak jak trudno jest pierwszy raz przyjść na grób rodziców, tak trudno przyjechać do swojego własnego zgładzonego miasteczka, tam gdzie pierwszy raz zobaczyłeś piękno pól, tam gdzie ojciec pierwszy raz prowadził cię do chederu, gdzie pierwszy raz oglądałeś świat.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Mordechaj Canin",
        "slug": "mordechaj-canin",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin"
      },
      "book": {
        "title": "Przez ruiny i zgliszcza. Podróż po stu zgładzonych gminach żydowskich w Polsce",
        "slug": "przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 219,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "strata",
          "slug": "strata",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/strata"
        },
        {
          "name": "dzieciństwo",
          "slug": "dziecinstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/dziecinstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "dom",
          "slug": "dom",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/dom"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Mordechaj_Canin#Przez_ruiny_i_zgliszcza",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:15"
    },
    {
      "id": "560a1fdc-1877-440a-8d92-f283cb6097a4",
      "slug": "odjezdzajac-z-kutna",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce/odjezdzajac-z-kutna",
      "text": "Odjeżdżając z Kutna, daleko na horyzoncie widziałem kościół katolicki, który przez pokolenia konkurował z wysokim dachem synagogi. Krzyż pod niebem wydał mi się ostrzem noża wbitego na zimno w serce żydowskiego życia.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Mordechaj Canin",
        "slug": "mordechaj-canin",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin"
      },
      "book": {
        "title": "Przez ruiny i zgliszcza. Podróż po stu zgładzonych gminach żydowskich w Polsce",
        "slug": "przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 156,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "kościół",
          "slug": "kosciol",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/kosciol"
        },
        {
          "name": "antysemityzm",
          "slug": "antysemityzm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/antysemityzm"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Mordechaj_Canin#Przez_ruiny_i_zgliszcza",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:15"
    },
    {
      "id": "13d6029a-6d79-4a73-b354-b86d37bfc2a4",
      "slug": "jezdzilem-po-ruinach",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce/jezdzilem-po-ruinach",
      "text": "Jeździłem po ruinach i zgliszczach stu zgładzonych gmin żydowskich w Polsce. Byłem pierwszym i jedynym pisarzem żydowskim, który odbył taką podróż, ale nie podróżowałem jako Żyd. Mój brytyjski paszport, który miałem wówczas w kieszeni, pozwolił mi udawać angielskiego dziennikarza.\n\nW warunkach powojennej Polski, kiedy rząd jest komunistyczny, a naród wciąż odurzony nienawiścią do Żydów i zajęty rabowaniem żydowskiej własności, ten kamuflaż sprawił, że otworzyły się dla mnie serca setek Polaków ze wszystkich warstw społecznych – chłopów, mieszczan, inteligencji, artystów. Gdy tylko wzbudziłem ich zaufanie – a pod tym względem szczęście mi dopisywało – otwierali przed mną serca jak ludzie, którzy chcą się uwolnić od grzechu, a ja zobaczyłem żydowską tragedię także z ich strony, jak odbija się w sumieniach tych, którzy mają swój udział w zagładzie polskich Żydów.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Mordechaj Canin",
        "slug": "mordechaj-canin",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin"
      },
      "book": {
        "title": "Przez ruiny i zgliszcza. Podróż po stu zgładzonych gminach żydowskich w Polsce",
        "slug": "przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 35,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "sumienie",
          "slug": "sumienie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/sumienie"
        },
        {
          "name": "antysemityzm",
          "slug": "antysemityzm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/antysemityzm"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Mordechaj_Canin#Przez_ruiny_i_zgliszcza",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:15"
    },
    {
      "id": "06d6b540-a1f1-4c7c-b8f8-031fb0de533a",
      "slug": "przetrwala-jedna-jedyna",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce/przetrwala-jedna-jedyna",
      "text": "Przetrwała jedna jedyna synagoga – besmedresz Szmuela Mohylewera – teraz urządzono tam polityczny klub. Spod dachu płaczą żydowskie litery. Spoglądają dziś na zupełnie obcy świat, na pusty świat, w którym każda żydowska litera jest sierotą po wielu tysiącach istnień.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Mordechaj Canin",
        "slug": "mordechaj-canin",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin"
      },
      "book": {
        "title": "Przez ruiny i zgliszcza. Podróż po stu zgładzonych gminach żydowskich w Polsce",
        "slug": "przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/mordechaj-canin/przez-ruiny-i-zgliszcza-podroz-po-stu-zgladzonych-gminach-zydowskich-w-polsce"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 251,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "pustka",
          "slug": "pustka",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pustka"
        },
        {
          "name": "judaizm",
          "slug": "judaizm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/judaizm"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Mordechaj_Canin#Przez_ruiny_i_zgliszcza",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:15"
    },
    {
      "id": "efd88c1d-9aec-4a26-849e-84156a2acee9",
      "slug": "najstraszniejsze-dla-mnie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/najstraszniejsze-dla-mnie",
      "text": "Najstraszniejsze dla mnie było to, że kazali kłaść trupy metr powyżej już pełnego grobu i przysypać piaskiem, a czarna, gęsta krew wydobywała się z grobów i jak morze zalewała całą powierzchnię. My musieliśmy przechodzić z jednego brzegu mogiły na drugi, by dostać się do drugiego grobu. Nurzaliśmy nasze nogi w krwi naszych braci, stąpaliśmy po kopcach trupów i to było najgorsze, najokropniejsze…",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 57,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "ef5f5a65-8b28-4712-af7b-4aa0a04e45f3",
      "slug": "poruszalismy-sie-wszyscy",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/poruszalismy-sie-wszyscy",
      "text": "Poruszaliśmy się wszyscy jak ludzie, którzy już nie mają woli. Byliśmy jedną masą. Znam trochę nazwisk, ale mało. To było też bez znaczenia, kim kto był i jak się nazywał. Wiem, że lekarzem był młody doktor spod Przemyśla, nazywał się Jakubowicz. Znałem też kupca z Krakowa Schlüssla i jego syna, Żyda czeskiego Ellbogena, który podobno miał skład rowerów, kucharza Goldschmidta, znanego z karlsbadzkiej restauracji „Brüder Hanicka”. Nikt nie interesował się drugimi, mechanicznie odrabialiśmy to straszne życie.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 59,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "odrętwienie emocjonalne",
          "slug": "odretwienie-emocjonalne",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odretwienie-emocjonalne"
        },
        {
          "name": "anonimowość",
          "slug": "anonimowosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/anonimowosc"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "ba34cdee-1f44-4145-b4a1-a3d84a2059ee",
      "slug": "na-samym-brzegu",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/na-samym-brzegu",
      "text": "Na samym brzegu grobów czekały i obłąkanym wzrokiem tępo patrzyły w głąb – dzieci, starcy, chorzy. Czekali na śmierć. Pozwalano im napatrzeć się do woli zwłokom, krwi i wdychać w siebie wyziewy zgnilizny, by za chwilę sprzątnąć ich strzałami krwawego Irrmana.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 64,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "a9448702-9af7-4d8e-9703-b87f23317b3e",
      "slug": "nie-umiem-okreslic",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/nie-umiem-okreslic",
      "text": "Nie umiem określić w jakim nastroju żyliśmy my, więźniowie skazańcy i cośmy odczuwali słysząc te straszliwe skargi duszonych co dzień ludzi i wołania dzieci. Trzy razy dnia widzieliśmy tysiące ludzi, bliskich utraty zmysłów. I my byliśmy bliscy obłędu. Posuwaliśmy dzień za dniem, sami nie wiedząc jak. Nie mieliśmy ani chwili złudzenia. Umieraliśmy co dzień po trochu, wraz z całymi transportami ludzi, którzy przez krótką chwilę przeżywali jeszcze mękę złudzenia. Apatyczni i zrezygnowani, nie czuliśmy nawet głodu ani zimna. Każdy czekał na swoją kolej, wiedział, że musi zginąć i musi nieludzko się męczyć. Tylko kiedy słyszałem jak dzieci wołały: Mamusiu! ja przecież byłem grzeczny! Ciemno! Ciemno! – szarpało się w nas serce na strzępy. A później znowu przestawaliśmy czuć.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 66,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "cierpienie",
          "slug": "cierpienie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/cierpienie"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "odrętwienie emocjonalne",
          "slug": "odretwienie-emocjonalne",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odretwienie-emocjonalne"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "857469a1-a494-4ae3-86b9-519fff085f90",
      "slug": "dwadziescia-miesiecy-leczylem",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/dwadziescia-miesiecy-leczylem",
      "text": "Dwadzieścia miesięcy leczyłem rany na całym ciele. Nie tylko rany. Prześladowały mnie obrazy przeżytej grozy. Na jawie i we śnie słyszałem jęki męczonych ofiar. I wołania dzieci. I warkot motoru. Nie mogłem wydrzeć z wyobraźni zbrodniczej gęby każdego gestapowca.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 67,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "trauma",
          "slug": "trauma",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/trauma"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "7ca7f924-2b13-4318-8929-cc4508af8475",
      "slug": "zaloga-skladala-sie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/zaloga-skladala-sie",
      "text": "Załoga składała się przeważnie z ludzi, którym zagazowano żony, dzieci, rodziców. Wielu zdobyło „tales” i „tfilim” z magazynu, a kiedy zaryglowano barak na noc, słyszeliśmy na pryczach szmer modlitwy „kadisz”. Odmawialiśmy modlitwę za umarłych. Później była cisza. Nie skarżyliśmy się; byliśmy całkiem zrezygnowani. Może tych piętnastu „Zugsführerów” łudziło się jeszcze; my nie.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 59,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "judaizm",
          "slug": "judaizm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/judaizm"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "38931781-9ae8-44c4-afff-87e7e00625d6",
      "slug": "kilkunastu-ss-manow-gnalo",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/kilkunastu-ss-manow-gnalo",
      "text": "Kilkunastu SS-manów gnało pejczami i ostrymi bagnetami kobiety, aż do budynku komory przez trzy schodki do sieni, a askarzy odliczali po 750 osób do każdej komory. Kobietom, które wzbraniały się wejść askarzy wbijali w ciała bagnety, krew się lała i w ten sposób wpędzali je do kaźni. Słyszałem zasuwanie drzwi, jęki i krzyki, słyszałem rozpaczliwe wołania, po polsku, po żydowsku, mrożące krew lamenty dzieci i kobiet, a potem jeden wspólny przeraźliwy krzyk…",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 49,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "2a0a7743-b9cb-4b5f-a983-30858ef92519",
      "slug": "coz-nam-moglo",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/coz-nam-moglo",
      "text": "Cóż nam mogło zależeć na pieniądzach czy kosztownościach. Nie mogliśmy ani niczego kupić, ani nie mieliśmy żadnej nadziei utrzymania się przy życiu. Nikt z nas nie wierzył w cud. Każdy robotnik przeszukiwany był bardzo dokładnie, ale często stąpaliśmy po dolarach porzuconych, których nie zauważono; nawet nie sięgaliśmy po nie. Było to bezcelowe i tak się z nich nic nie miało.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 56,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "pieniądze",
          "slug": "pieniadze",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pieniadze"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "bezcelowość",
          "slug": "bezcelowosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/bezcelowosc"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "29348a76-fffa-4b0e-a399-f5a8a211d3c9",
      "slug": "zaraz-po-wyladowaniu",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/zaraz-po-wyladowaniu",
      "text": "Zaraz po wyładowaniu ofiar z pociągu, zgromadzono je na dziedzińcu otoczonym uzbrojonymi askarami i tu Irrman przemawiał. Była śmiertelna cisza. Stawał blisko tłumu. Każdy chciał słyszeć, nadzieja nagle w nas powstała – „jeśli do nas przemawiają, może będziemy żyć, może będzie jakaś praca, może jednak”… Irrman mówił bardzo głośno i wyraźnie – „Ihr geht jetzt baden, nachher werdet ihr zur Arbeit geschickt”. To wszystko. Wszyscy cieszyli się, byli szczęśliwi, że jednak idą do robót. Bili brawa. Pamiętam te słowa powtarzane dzień w dzień, przeważnie trzy razy dziennie, powtarzane przez cztery miesiące mojego tam pobytu.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 47,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "nadzieja",
          "slug": "nadzieja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/nadzieja"
        },
        {
          "name": "kłamstwo",
          "slug": "klamstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/klamstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "0a8976bc-a368-4b38-9ef8-770552247bf1",
      "slug": "ciagnelismy-trupy-ludzi",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec/ciagnelismy-trupy-ludzi",
      "text": "Ciągnęliśmy trupy ludzi jeszcze niedawno żywych, ciągnęliśmy je za pomocą pasków skórzanych do przygotowanych, olbrzymich masowych grobów, a orkiestra przy tym grała, grała od rana do wieczora…",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Rudolf Reder",
        "slug": "rudolf-reder",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder"
      },
      "book": {
        "title": "Bełżec",
        "slug": "belzec",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/rudolf-reder/belzec"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 49,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Rudolf_Reder#Be%C5%82%C5%BCec",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:01:04"
    },
    {
      "id": "1b2211ac-e7e5-486c-afd2-f01653d16af4",
      "slug": "sto-wiekow-dzwigam",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jankiel-wiernik/rok-w-treblince/sto-wiekow-dzwigam",
      "text": "Sto wieków dźwigam na swoich barkach. Ciężko mi. O jakże ciężko. A przecież na razie dźwigać muszę. Chcę i muszę. Ja, który widziałem zagładę trzech pokoleń, żyć muszę dla przyszłości. Świat cały musi się dowiedzieć o bezeceństwach tych barbarzyńców. Wieki i pokolenia muszą ich potępiać.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jankiel Wiernik",
        "slug": "jankiel-wiernik",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jankiel-wiernik"
      },
      "book": {
        "title": "Rok w Treblince",
        "slug": "rok-w-treblince",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jankiel-wiernik/rok-w-treblince"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 12,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "pamięć zbiorowa",
          "slug": "pamiec-zbiorowa",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pamiec-zbiorowa"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jankiel_Wiernik#Rok_w_Treblince",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:00:20"
    },
    {
      "id": "d37b7fe3-315d-49c5-b485-3d58982cd400",
      "slug": "oczywiscie-wszedzie-zdarzali",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/szczepan-twardoch/krolestwo/oczywiscie-wszedzie-zdarzali",
      "text": "Oczywiście wszędzie zdarzali się tacy, którzy z tajemniczych porywów serca albo sumienia nagle decydowali się ratować nas, nieludzi, ale liczyć na to było czymś równie nierozsądnym, co liczyć na szczęście w rosyjskiej ruletce, kiedy zamiast jednej z nabojem i sześciu pustych komór jest dokładnie na odwrót.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Szczepan Twardoch",
        "slug": "szczepan-twardoch",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/szczepan-twardoch"
      },
      "book": {
        "title": "Królestwo",
        "slug": "krolestwo",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/szczepan-twardoch/krolestwo"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 311,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Szczepan_Twardoch#Kr%C3%B3lestwo",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T07:00:00"
    },
    {
      "id": "fdf39646-4fdd-4ed5-9a2b-d5f0f20296a1",
      "slug": "tak-przezylem-i-jestem",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki/tak-przezylem-i-jestem",
      "text": "Tak, przeżyłem i jestem wolnym człowiekiem. Ale po co? Często zadaję sobie to pytanie. Po to, ażebym opowiedział światu o milionach zamordowanych, niewinnych ofiar, żebym zaświadczył o krwi niewinnych, przelanej przez morderców.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jechiel Rajchman",
        "slug": "jechiel-rajchman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalałem z Treblinki",
        "slug": "ocalalem-z-treblinki",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 100,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "pamięć",
          "slug": "pamiec",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pamiec"
        },
        {
          "name": "sens życia",
          "slug": "sens-zycia",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/sens-zycia"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jechiel_Rajchman#Ocala%C5%82em_z_Treblinki",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:54"
    },
    {
      "id": "e869e85e-8a10-4b01-85b6-a20003364b78",
      "slug": "scinam-dalej-wlosy",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki/scinam-dalej-wlosy",
      "text": "Ścinam dalej włosy i naglę słyszę krzyk. Oglądam się i widzę, że wbiega młoda, mniej więcej osiemnastoletnia dziewczyna i krzyczy na pozostałe kobiety: – Co się z wami dzieje? Wstydźcie się! Przed kim płaczecie? Śmiejcie się raczej! Niech nasi wrogowie widzą, że idziemy na śmierć nie jak tchórze. Mordercy cieszą się z naszych łez! Wszyscy stanęli jak wryci. Mordercy rozglądają się dookoła, wpadają w jeszcze większą wściekłość, a dziewczyna śmieje się cały czas aż do chwili wyjścia.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jechiel Rajchman",
        "slug": "jechiel-rajchman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalałem z Treblinki",
        "slug": "ocalalem-z-treblinki",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 31,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "odwaga",
          "slug": "odwaga",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odwaga"
        },
        {
          "name": "godność",
          "slug": "godnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/godnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jechiel_Rajchman#Ocala%C5%82em_z_Treblinki",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:54"
    },
    {
      "id": "b0037778-191d-4405-9596-4786a5621a0f",
      "slug": "warto-zauwazyc-ze-wsrod",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki/warto-zauwazyc-ze-wsrod",
      "text": "Warto zauważyć, że wśród esesmanów z Treblinki znajdowali się robotnicy, dawni członkowie partii komunistycznej. Jeden zaś z esesmanów był niegdyś pastorem Kościoła ewangelickiego.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jechiel Rajchman",
        "slug": "jechiel-rajchman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalałem z Treblinki",
        "slug": "ocalalem-z-treblinki",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 75,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "zło",
          "slug": "zlo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/zlo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jechiel_Rajchman#Ocala%C5%82em_z_Treblinki",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:54"
    },
    {
      "id": "af5f66cf-88c2-405e-9a4a-460d77db3924",
      "slug": "w-treblince-nie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki/w-treblince-nie",
      "text": "W Treblince nie wolno być chorym. Wielu z nas tego nie wytrzymuje i popełnia samobójstwo. To jest u nas normalne zjawisko. Każdego ranka w baraku znajdujemy powieszonych.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jechiel Rajchman",
        "slug": "jechiel-rajchman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalałem z Treblinki",
        "slug": "ocalalem-z-treblinki",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 79,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "samobójstwo",
          "slug": "samobojstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/samobojstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jechiel_Rajchman#Ocala%C5%82em_z_Treblinki",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:54"
    },
    {
      "id": "7b60fe39-f288-4f16-a8bb-bd737f3f9265",
      "slug": "powierzchnia-grobow-byla",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki/powierzchnia-grobow-byla",
      "text": "Powierzchnia grobów była w wielu miejscach popękana. W dzień była mocno udeptywana stopami, ale w nocy krew wypychała górne warstwy, tak że ziemia unosiła się wysoko i tragarze schodzący z noszami pełnymi popiołu i piachu musieli się rano mocno natrudzić. Krew dziesiątków tysięcy ofiar nie może spocząć w spokoju. Musi się wydostać na powierzchnię.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jechiel Rajchman",
        "slug": "jechiel-rajchman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalałem z Treblinki",
        "slug": "ocalalem-z-treblinki",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 62,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jechiel_Rajchman#Ocala%C5%82em_z_Treblinki",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:54"
    },
    {
      "id": "599fec36-ece5-4ec5-9cf1-9309032a425c",
      "slug": "transporty-jada-nieprzerwanie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki/transporty-jada-nieprzerwanie",
      "text": "Transporty jadą nieprzerwanie, bezustannie, a Treblinka staje się z każdym dniem bogatsza w krew. Im więcej ludzi się tu przywozi, tym więcej Treblinka ich wchłania.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jechiel Rajchman",
        "slug": "jechiel-rajchman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalałem z Treblinki",
        "slug": "ocalalem-z-treblinki",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 9,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jechiel_Rajchman#Ocala%C5%82em_z_Treblinki",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:54"
    },
    {
      "id": "3cddc8f7-843b-4d14-8fbe-23261c867ae8",
      "slug": "w-treblince-trzeba",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki/w-treblince-trzeba",
      "text": "W Treblince trzeba było znieść wszystko i wytrzymać…",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jechiel Rajchman",
        "slug": "jechiel-rajchman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalałem z Treblinki",
        "slug": "ocalalem-z-treblinki",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 83,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "przetrwanie",
          "slug": "przetrwanie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/przetrwanie"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jechiel_Rajchman#Ocala%C5%82em_z_Treblinki",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:54"
    },
    {
      "id": "0d8406eb-3908-41ef-80ee-a6760e3d3e7d",
      "slug": "sadysci-wymyslili-sobie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki/sadysci-wymyslili-sobie",
      "text": "Sadyści wymyślili sobie nową rozrywkę. Przy dwudziestostopniowym mrozie trzymali młode nagie kobiety na dworze, nie wpuszczali ich do komór gazowych. Mężczyźni i starsze kobiety byli już zagazowani, ale te młode dziewczęta, na wpół zamarznięte, stały boso na śniegu i mrozie, dygotały, płakały, tuliły się do siebie nawzajem, na próżno błagając, żeby je wpuszczono do „ciepłego” pomieszczenia, gdzie czekała je śmierć.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jechiel Rajchman",
        "slug": "jechiel-rajchman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman"
      },
      "book": {
        "title": "Ocalałem z Treblinki",
        "slug": "ocalalem-z-treblinki",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jechiel-rajchman/ocalalem-z-treblinki"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 60,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jechiel_Rajchman#Ocala%C5%82em_z_Treblinki",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:54"
    },
    {
      "id": "fb504728-1b74-402a-88ca-404fec3c0547",
      "slug": "straszne-po-prostu",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943/straszne-po-prostu",
      "text": "Straszne, po prostu niesamowite wrażenie robią --lament dzieci, które stoją na ulicach --i proszą o jałmużnę lub skarżą się, że nie mają gdzie przenocować. Na rogu Leszna i Karmelickiej dzieci co wieczora zalewają się gorzkimi łzami. Choć słyszę ten płacz codziennie wieczorem, nie mogę do późnej nocy --tych parę groszy, które daje im co wieczór, nie mogą uspokoić mojego sumienia --",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Kronika getta warszawskiego. Wrzesień 1939 - styczeń 1943",
        "slug": "kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 347,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "sumienie",
          "slug": "sumienie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/sumienie"
        },
        {
          "name": "jałmużna",
          "slug": "jalmuzna",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/jalmuzna"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Kronika_getta_warszawskiego",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "db3f89c0-3c79-4b25-bd66-4df6a39c3989",
      "slug": "policja-zydowska-dala",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943/policja-zydowska-dala",
      "text": "Policja żydowska dała w ogóle dowody niezrozumiałej, dzikiej brutalności. Skąd taka wściekłość u naszych Żydów? Kiedy wyhodowaliśmy tyle setek zbójców, którzy na ulicach łapią dzieci, ciskają je na wozy i ciągną na Umschlag?",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Kronika getta warszawskiego. Wrzesień 1939 - styczeń 1943",
        "slug": "kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 427,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Kronika_getta_warszawskiego",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "c3aa68a2-2bc3-4d82-8f25-6dcd72db698e",
      "slug": "policja-mundurowa-odegrala",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra/policja-mundurowa-odegrala",
      "text": "Policja mundurowa odegrała smutną rolę w akcjach wysiedleńczych. Na jej głowę spada krew setek tysięcy Żydów polskich złapanych przy jej współudziale i zapędzanych do „wagonów śmierci”. Taktyka Niemców była zazwyczaj następująca. Przy pierwszej akcji przesiedleńczej posługiwano się Żydowską Służbą Porządkową, która pod względem etycznym nie stała wyżej od jej polskich kolegów. Przy następnych akcjach, gdy likwidowano i Żydowską Służbę Porządkową, brano do pomocy policję polską.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra",
        "slug": "stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 102,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "policja",
          "slug": "policja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/policja"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Stosunki_polsko-%C5%BCydowskie_w_czasie_drugiej_wojny_%C5%9Bwiatowej._Uwagi_i_spostrze%C5%BCenia",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "afa5d4aa-4dc7-431e-8e4f-573c2358ec4c",
      "slug": "okrucienstwo-policji-zydowskiej",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943/okrucienstwo-policji-zydowskiej",
      "text": "Okrucieństwo policji żydowskiej było bardzo często większe niż Niemców, Ukraińców i Łotyszów. Niejedna kryjówka została „nakryta” przez policję żydowską, która zawsze chciała być plus catholique que le pape, by przypodobać się okupantowi. Ofiary, które znikły z oczu Niemca, wyłapywał policjant żydowski.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Kronika getta warszawskiego. Wrzesień 1939 - styczeń 1943",
        "slug": "kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 427,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Kronika_getta_warszawskiego",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "a787e717-062e-476e-9670-1a6d41483c18",
      "slug": "policja-zydowska-miala",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943/policja-zydowska-miala",
      "text": "Policja żydowska miała bardzo złą opinię jeszcze przed wysiedleniem. W przeciwieństwie do policji polskiej, która nie brała udziału w łapankach do obozu pracy, policja żydowska parała się tą ohydną robotą. Wyróżniała się również straszliwą korupcją i demoralizacją. Dno podłości osiągnęła ona jednak dopiero w czasie wysiedlenia. Nie padło ani jedno słowo protestu przeciwko odrażającej funkcji, polegającej na prowadzeniu swoich braci na rzeź. Policja była duchowo przygotowana do tej brudnej roboty i dlatego gorliwie ją wykonała. Obecnie mózg sili się nad rozwiązaniem zagadki: jak to się stało, że Żydzi – przeważnie inteligenci, byli adwokaci (większość oficerów była przed wojną adwokatami) – sami przykładali rękę do zagłady swoich braci.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Kronika getta warszawskiego. Wrzesień 1939 - styczeń 1943",
        "slug": "kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 426,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "policja",
          "slug": "policja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/policja"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Kronika_getta_warszawskiego",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "9f1b25cd-74f3-4fc9-9208-4048e0d16c2c",
      "slug": "setki-zebrakow-kobiet",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943/setki-zebrakow-kobiet",
      "text": "Setki żebraków – kobiet i dzieci – przedostawało się ukradkiem na tamtą stronę. Przyjmowano ich dobrze, karmiono do syta i często dawano jeszcze produkty. Większość z nich rozpoznawano, lecz mimo to udzielano pomocy, właśnie jako Żydom. Jest to nader symptomatyczne i charakterystyczne zjawisko, świadczące o tym, ze w społeczeństwie polskim dokonały się głębokie zmiany.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Kronika getta warszawskiego. Wrzesień 1939 - styczeń 1943",
        "slug": "kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 300,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Polacy",
          "slug": "polacy",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/polacy"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "pomoc",
          "slug": "pomoc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pomoc"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Kronika_getta_warszawskiego",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "9d960f82-d971-4eae-91de-ad5d53f5bdfe",
      "slug": "najpiekniejsze-powiesci-bedzie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra/najpiekniejsze-powiesci-bedzie",
      "text": "Najpiękniejsze powieści będzie można napisać o bohaterstwie Polaków, o najszlachetniejszych idealistach, którzy nie ulękli się gróźb wroga, wyzierających z czerwonych plakatów, ani złowrogiej tępoty i głupoty faszystów i antysemitów polskich, którzy ratowanie Żydów uważali za antynarodowy czyn.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra",
        "slug": "stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 176,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Polacy",
          "slug": "polacy",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/polacy"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "bohaterstwo",
          "slug": "bohaterstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/bohaterstwo"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Stosunki_polsko-%C5%BCydowskie_w_czasie_drugiej_wojny_%C5%9Bwiatowej._Uwagi_i_spostrze%C5%BCenia",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "93fb7db2-f639-4b97-ae7a-27692ab9d6e9",
      "slug": "trudno-obliczyc-liczbe",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra/trudno-obliczyc-liczbe",
      "text": "Trudno obliczyć liczbę ofiar żydowskich, które padły z rąk granatowej policji, będą to w każdym razie dziesiątki tysięcy, które uszły z rąk oprawców niemieckich.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra",
        "slug": "stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 103,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "policja",
          "slug": "policja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/policja"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Stosunki_polsko-%C5%BCydowskie_w_czasie_drugiej_wojny_%C5%9Bwiatowej._Uwagi_i_spostrze%C5%BCenia",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "7242f6a0-6600-47ba-87fd-784df83e6542",
      "slug": "jeszcze-przed-upadkiem",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra/jeszcze-przed-upadkiem",
      "text": "Jeszcze przed upadkiem Warszawy hydra antysemityzmu zaczęła podnosić głowę. Zdarzało się niejednokrotnie, że do schronów w domach czysto polskich nie przyjmowano Żydów, nawet w chwilach bombardowania (…) Gdy oficyna naszego domu została trafiona bombą, mieszkańcy szukali azylu w schronie przy ul. Leszno 13. Z motywów antysemickich odmówiono nam, pomimo iż w naszym domu nie było w ogóle schronu. (…) Antysemityzm ujawnił się w długich ogonkach przy Wiśle, przy których wydawano mieszkańcom wodę. Na żądanie antysemickiej łobuzerii utworzono oddzielne ogonki żydowskie i oddzielne aryjskie. Na 50 aryjczyków dopuszczono 5 Żydów do wody. Żydów, wracających z wodą, przewracano, wylewano im wodę, bito, katowano. W rezultacie, po całodziennym wyczekiwaniu w ogonku, Żyd wracał do domu posiniaczony, pobity, bez wody.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra",
        "slug": "stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 45,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "antysemityzm",
          "slug": "antysemityzm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/antysemityzm"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Stosunki_polsko-%C5%BCydowskie_w_czasie_drugiej_wojny_%C5%9Bwiatowej._Uwagi_i_spostrze%C5%BCenia",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "60a4d1dd-db4c-4ef8-8592-8ffa05f50342",
      "slug": "ostatnio-daje-sie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943/ostatnio-daje-sie",
      "text": "Ostatnio daje się zauważyć straszny zanik uczucia litości. Ludzie przechodzą ulicami, widzą dzieci wychudłe jak szkielety, bose i nagie, które wyciągają swe sine, zmarznięte nóżki, i nikt się tym nie wzrusza. Ludzie zamienili się w głazy.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Kronika getta warszawskiego. Wrzesień 1939 - styczeń 1943",
        "slug": "kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 327,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "obojętność",
          "slug": "obojetnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/obojetnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "współczucie",
          "slug": "wspolczucie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wspolczucie"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Kronika_getta_warszawskiego",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "5f4ab96d-fa53-4e8e-ad99-ca697a4b6b4c",
      "slug": "ostatnio-wladze-okupacyjne",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943/ostatnio-wladze-okupacyjne",
      "text": "Ostatnio władze [okupacyjne] podjęły ostrą walkę przeciw żydowskim żebrakom. Policja gromadzi ich, bije i przepędza na stronę żydowską. Policja polska nie ma żadnej litości ani dla kobiet ani dla dzieci. Policja polska jest w ogóle smutną kartą w dziejach [okupacji].",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Kronika getta warszawskiego. Wrzesień 1939 - styczeń 1943",
        "slug": "kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/kronika-getta-warszawskiego-wrzesien-1939-styczen-1943"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 300,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "policja",
          "slug": "policja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/policja"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Kronika_getta_warszawskiego",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "58cf71ce-21fb-4f9f-a52a-6c70c3f29281",
      "slug": "wojna-zdemoralizowala-ludzi",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra/wojna-zdemoralizowala-ludzi",
      "text": "Wojna zdemoralizowała ludzi, którzy przez całe życie byli uczciwymi i porządnymi, a teraz bez skrupułów przywłaszczali sobie mienie Żydów, nie chcąc się w większości wypadków dzielić chociażby częścią tych rzeczy. Żydów uważa się za „nieboszczyków na urlopie”, którzy prędzej czy później zginą.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra",
        "slug": "stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 65,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "wojna",
          "slug": "wojna",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wojna"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "chciwość",
          "slug": "chciwosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/chciwosc"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Stosunki_polsko-%C5%BCydowskie_w_czasie_drugiej_wojny_%C5%9Bwiatowej._Uwagi_i_spostrze%C5%BCenia",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "25bfd7dc-baaa-4b0b-bca5-65c0ad64fd49",
      "slug": "liczba-bandytow-antysemickich",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra/liczba-bandytow-antysemickich",
      "text": "Liczba bandytów antysemickich rosła z dnia na dzień. Dla wykolejeńców był to jedyny sposób zarobkowania. Już nie wystarczały im pojedyncze napaści. Organizacja patronująca tym bandyckim elementom (niewątpliwie któraś z filii ONR-u) postanowiła dać Warszawie spektakl, którego antysemici byli z dawna spragnieni… Zimą kilkakrotnie zdarzały się ekscesy, z których najgłośniejszy był pogrom lutowy (1940 r.). Bandy antysemitów, przeważnie młodocianych ruszały pod kierunkiem Niemca, zabezpieczającego tyły i patronującego akcji. Uzbrojenie tych band składało się z kijów, lasek, łomów żelaznych itd. Hasła napastników były: „wytępić Żydów”, „precz z Żydami”, „niech żyje niepodległa Polska bez Żydów” itd. Po drodze tłukli szyby w sklepach oznaczonych tarczą Dawida, wyłamywali żaluzje żelazne, otwierali sklepy i rabowali. Żydów napotkanych po drodze tłukli, przewracali, bili do nieprzytomności. Rabunek sklepów to był finał pogromu, jego cel istotny. Pogromy trwały przez kilka dni, nikt nie ingerował. Milczała polska policja, odpowiedzialna za bezpieczeństwo ludności, milczały polskie organizacje niepodległościowe.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra",
        "slug": "stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 52,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "przemoc",
          "slug": "przemoc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/przemoc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "antysemityzm",
          "slug": "antysemityzm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/antysemityzm"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Stosunki_polsko-%C5%BCydowskie_w_czasie_drugiej_wojny_%C5%9Bwiatowej._Uwagi_i_spostrze%C5%BCenia",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "0f0444a5-e7aa-40d3-82b6-12e0b6be1ba8",
      "slug": "dwukrotnie-zawdzieczam-swe",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra/dwukrotnie-zawdzieczam-swe",
      "text": "Dwukrotnie zawdzięczam swe życie podczas obecnej wojny pomocy Polaków: raz zimą 1940 roku, gdy błogosławiona ręka Polski Podziemnej uratowała mnie od niechybnej śmierci; drugi raz – gdy mnie ta sama ręka wyciągnęła z obozu pracy SS, gdzie czekała mnie śmierć od epidemii albo od kuli ukraińskiej czy esesowskiej.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Emanuel Ringelblum",
        "slug": "emanuel-ringelblum",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum"
      },
      "book": {
        "title": "Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra",
        "slug": "stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/emanuel-ringelblum/stosunki-polsko-zydowskie-w-czasie-drugiej-wojny-swiatowej-pisma-z-bunkra"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 27,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Polacy",
          "slug": "polacy",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/polacy"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "pomoc",
          "slug": "pomoc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pomoc"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Emanuel_Ringelblum#Stosunki_polsko-%C5%BCydowskie_w_czasie_drugiej_wojny_%C5%9Bwiatowej._Uwagi_i_spostrze%C5%BCenia",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:59:13"
    },
    {
      "id": "7ba3b941-bd43-422a-8df3-675bf6e56c5f",
      "slug": "zydzi-bardzo-przyzwyczajeni",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/waldemar-chrostowski/kosciol-zydzi-polska/zydzi-bardzo-przyzwyczajeni",
      "text": "Żydzi bardzo przyzwyczajeni są do haggad, czyli specyficznego – czasami nie dbającego o fakty, a nawet je przeinaczającego – opowiadania o przeszłości, opowiadania, które wyraża bardziej to, co oni myślą o świecie, niż to, co się wydarzyło naprawdę. (…) Rabin [Byron] Sherwin rzetelnie opisał to zjawisko (…) Zdarza się, że „haggada Holocaustu” przybiera ogromne rozmiary i odkrywa ogromne pokłady niechęci wobec wszystkich innych, szczególnie katolików i Polaków. Przykładem może być powieść ocalałego z Treblinki Martina Graya zatytułowana Wszystkim, których kochałem, uchodząca przez długi czas za „tekst kanoniczny”. Stała się światowym bestsellerem, przeczytało ją ponad 30 mln ludzi, zrealizowano na jej motywach serial fabularny. Potem okazało się, że powieść jest apokryfem, gdyż Gray nigdy w Treblince nie był. Jako dokument traktowano również powieść Jerzego Kosińskiego Malowany ptak, w której w bardzo negatywnym świetle – jako antysemitów i degeneratów – przedstawił polskich chłopów, którzy mieli się nad nim znęcać i dręczyć go. Po wielu latach okazało się, że to właśnie owi opisani przez Kosińskiego chłopi uratowali jego i jego rodzinę, ryzykując własną głową, gdyż za ukrywanie Żydów groziła im oraz ich rodzinom kara śmierci. Przykładów takich i podobnych opowieści, które nie były opisem faktów, lecz zmyśleniem odzwierciedlającym określoną świadomość, można przytoczyć więcej.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Waldemar Chrostowski",
        "slug": "waldemar-chrostowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/waldemar-chrostowski"
      },
      "book": {
        "title": "Kościół, Żydzi, Polska",
        "slug": "kosciol-zydzi-polska",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/waldemar-chrostowski/kosciol-zydzi-polska"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 435,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "pamięć zbiorowa",
          "slug": "pamiec-zbiorowa",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pamiec-zbiorowa"
        },
        {
          "name": "dezinformacja",
          "slug": "dezinformacja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/dezinformacja"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Waldemar_Chrostowski#Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82,_%C5%BBydzi,_Polska",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:48"
    },
    {
      "id": "44cc6017-9b79-4399-9744-47cebe26267a",
      "slug": "nie-przyklada-sie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/waldemar-chrostowski/niech-wasza-mowa-bedzie-tak-tak-nie-nie/nie-przyklada-sie",
      "text": "Nie przykłada się też należytej wagi do tego, że przecież żydowskie ofiary Auschwitz były w większości obywatelami polskimi.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Waldemar Chrostowski",
        "slug": "waldemar-chrostowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/waldemar-chrostowski"
      },
      "book": {
        "title": "Niech wasza mowa będzie; tak, tak, nie, nie",
        "slug": "niech-wasza-mowa-bedzie-tak-tak-nie-nie",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/waldemar-chrostowski/niech-wasza-mowa-bedzie-tak-tak-nie-nie"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 280,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Polacy",
          "slug": "polacy",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/polacy"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Waldemar_Chrostowski#Niech_wasza_mowa_b%C4%99dzie:_Tak,_tak,_nie,_nie",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:48"
    },
    {
      "id": "da66a511-0d45-404d-a840-a04143bef92f",
      "slug": "ciagle-jeszcze-stoimy",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody/ciagle-jeszcze-stoimy",
      "text": "Ciągle jeszcze stoimy. A kiedy chcemy ruszyć, nasze stopy na gwałt szukają ziemi solidnej. Bo my dwaj na śliskim progu, niby tutejsi, spod słonka i skowronka, ale chyba raczej stamtąd, z popiołu, co w snach naszych nie przestaje huczeć pustynią pełną imion.\n\nTeraz już dom. Otworem na wszystkie życzliwości świata dzisiejszego. Żona, córka i syn. Patrzą na mnie, na drugiego uratowańca z Wyspy Płomieni. Patrzą na siwą ilustrację, w sam raz do reportaży o harcie ducha i walce, o cierpieniu i poświęceniu. „Ten tu profesor i mój ojciec tamto przeżywali” – pomyśli córka.\n\nMy z Szymkiem widzimy, jak żywi na nas patrzą. Słyszymy, że to przez nich cisza nastała. I wiemy, jak im teraz strasznie głupio, bo nie potrafią nas definitywnie umiejscowić.\n\nNa szczęście dorodna córka pomału się podnosi, pomału, i biodrem oprze o ramię ojcowe. A dłonią delikatnie kark obejmie. Garstka sekund, nie dłużej, tej urody pogody kojącej kobiecości, bo Szymek, jak przebudzony, od stołu się dźwiga, siny, cuchnący trupią fosą, i goły. Rękę nie dopaloną nad stół wyciąga, bo chce nią zgarnąć łososiową różę z białego talerza.\n\nJa też nie od macochy. Wstaję, golas nieodwszony, ręce na nie obrzezanej kuśce katolickiej skrzyżuję, a tu po wino musujące chciałbym sięgnąć…ale jak tu równocześnie zasłonić dziurkę po kuli w potylicy?\n\nA żywi strasznie udają, że nic nie widzą, że nic się nie stało, że my dalej sobie siedzimy i do żarcia ostro się zabieramy. Niemniej cisza zapadła. To już nie przysłowiowa okazja dla anioła, żeby się popisał swym przelotem nad nami, to… przepaść w ich ziemskim czasie, wywołana naszą golizną, naszym odorem spalenizny, czego nie potrafią odziać żadną metaforą.\n\nOd stołu się zerwą, udając że wierzą, że my chcemy jestku i pitku z ich rzeczywistości; więc dalej talerze pod nos nam podsuwać…ale na odległość, żeby granicy nie przekroczyć, za która aleja wprost na krematoria, nad którymi w szarpiach wisi niebo monoteistyczne.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Marian Pankowski",
        "slug": "marian-pankowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski"
      },
      "book": {
        "title": "Z Auszwicu do Belsen. Przygody",
        "slug": "z-auszwicu-do-belsen-przygody",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "wyobcowanie",
          "slug": "wyobcowanie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wyobcowanie"
        },
        {
          "name": "trauma",
          "slug": "trauma",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/trauma"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Marian_Pankowski#Z_Auszwicu_do_Belsen",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:29"
    },
    {
      "id": "6f9387d3-734f-4f36-ba46-bbdd04e6b7f9",
      "slug": "rozwalka-brzmi-zdrobniale",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody/rozwalka-brzmi-zdrobniale",
      "text": "Rozwałka brzmi zdrobniale, rzekłbyś jeden z etapów pracy piekarza, nazwany familiarnie. A tu chodzi o rozstrzeliwanie. „Janek poszedł na rozwałkę”. Słowa dochodzą z sąsiedniej koi. Jeden głos jakby smętny, pszczoła uwięziona za firanką, drugi silący się na dowcip, raz po raz wpada w refrenem do relacji kolegi. I tak przez KOMIN…i tak przed KOMIN! Janek poszedł na rozwałkę, jakby poszedł na ryby, na grzyby, na maliny-dziewczyny… A do tego czasownik wyraża gest samodzielny, samowolny, wbrew oczywistości!",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Marian Pankowski",
        "slug": "marian-pankowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski"
      },
      "book": {
        "title": "Z Auszwicu do Belsen. Przygody",
        "slug": "z-auszwicu-do-belsen-przygody",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "język",
          "slug": "jezyk",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/jezyk"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "kara śmierci",
          "slug": "kara-smierci",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/kara-smierci"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Marian_Pankowski#Z_Auszwicu_do_Belsen",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:29"
    },
    {
      "id": "5b9b9189-a6c6-446d-9b4e-da7140517e0e",
      "slug": "tam-w-auszwicu",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody/tam-w-auszwicu",
      "text": "– Tam… w Auszwicu… nie czułeś się nieszczęśliwy?\n\n– Może i odczuwałem ten stan, może i byłem rzeczywiście nieszczęśliwy, ale o tym nie wiedziałem. Chyba dlatego, że pozbyłem się własnego czasu…Czy czegoś pragnąłem? Czy istniała jakaś hierarchia pragnień? Ich zakres w czasie? W każdym razie obca mi była myśl utopijna. Może dlatego, że musiałbym przekroczyć granicę czasu auszwickiego? Czując instynktownie tę linię demarkacyjną, odwracałem się od niej i skupiałem uwagę na mej codzienności.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Marian Pankowski",
        "slug": "marian-pankowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski"
      },
      "book": {
        "title": "Z Auszwicu do Belsen. Przygody",
        "slug": "z-auszwicu-do-belsen-przygody",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "szczęście",
          "slug": "szczescie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/szczescie"
        },
        {
          "name": "czas",
          "slug": "czas",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/czas"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Marian_Pankowski#Z_Auszwicu_do_Belsen",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:29"
    },
    {
      "id": "5b7f75ba-2ec7-49b4-8c11-63edc2c223f5",
      "slug": "pierwsza-noc-po-wyzwoleniu",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody/pierwsza-noc-po-wyzwoleniu",
      "text": "Pierwsza noc po wyzwoleniu. Czym jest dla mnie „odzyskana wolność”? Jak na razie…końcem trzyletniej rzeczywistości, utratą wszystkiego co osiągnąłem, ja, zdolny haftling, podniesiony do rangi obrońców tradycji kacetowej, przyjęty między tych, co nauczyli mnie pełną piersią śpiewać „In Esterweeeegen waaar ich zwar…”. Wtenczas wiedziałem i czułem, że należę do brygady straceńców, a dziś, kiedy umilkła kanonada i przystanęły czołgi, znalazłem się na rumowisku Historii.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Marian Pankowski",
        "slug": "marian-pankowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski"
      },
      "book": {
        "title": "Z Auszwicu do Belsen. Przygody",
        "slug": "z-auszwicu-do-belsen-przygody",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "wolność",
          "slug": "wolnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wolnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "trauma",
          "slug": "trauma",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/trauma"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Marian_Pankowski#Z_Auszwicu_do_Belsen",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:29"
    },
    {
      "id": "09cbc025-4fa8-449b-82ee-e4ae128a662a",
      "slug": "a-milosc-milosc",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody/a-milosc-milosc",
      "text": "A miłość? Miłość przybrała formę romantycznej opery. Miałem główną rolę. Za każdym razem stawałem u stóp auszwickiej szubienicy, a zamiast ostatniego słowa skazańca, „słałem ostatnie spojrzenie” hen, hen tam, gdzie na balkonie białej willi stoi panna młoda z kielichem szampana. Pije, a raczej wargi umoczy i takie musujące podaje pewnemu panu po trzydziestce…I udaje, że nie widzi, jak tuż za górą fioletową wstępuję na schody, jak mi kat w mundurze pętle zakłada…znowu upije szampana i perlistym śmiechem swego męża obsypie. Ja się nie liczę. Odpisany na straty. I tu za każdym razem urywam scenę.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Marian Pankowski",
        "slug": "marian-pankowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski"
      },
      "book": {
        "title": "Z Auszwicu do Belsen. Przygody",
        "slug": "z-auszwicu-do-belsen-przygody",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/marian-pankowski/z-auszwicu-do-belsen-przygody"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "wyobraźnia",
          "slug": "wyobraznia",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wyobraznia"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "nieszczęśliwa miłość",
          "slug": "nieszczesliwa-milosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/nieszczesliwa-milosc"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Marian_Pankowski#Z_Auszwicu_do_Belsen",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:29"
    },
    {
      "id": "4e3d9885-a2e9-4582-98f1-802a250e546a",
      "slug": "ten-kto-ratuje",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/thomas-keneally/lista-schindlera/ten-kto-ratuje",
      "text": "Ten, kto ratuje życie jednego człowieka, ratuje cały świat.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Thomas Keneally",
        "slug": "thomas-keneally",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/thomas-keneally"
      },
      "book": {
        "title": "Lista Schindlera",
        "slug": "lista-schindlera",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/thomas-keneally/lista-schindlera"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "szacunek do życia",
          "slug": "szacunek-do-zycia",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/szacunek-do-zycia"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Lista_Schindlera",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:07"
    },
    {
      "id": "db58c880-b04f-496f-8a56-675677c15d4f",
      "slug": "na-czym-wlasciwie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/john-boyne/chlopiec-w-pasiastej-pizamie/na-czym-wlasciwie",
      "text": "– Na czym właściwie polega różnica – zastanawiał się [Bruno]. – I kto decyduje, którzy ludzie mają nosić pasiaste piżamy, a którzy mundury?",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "John Boyne",
        "slug": "john-boyne",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/john-boyne"
      },
      "book": {
        "title": "Chłopiec w pasiastej piżamie",
        "slug": "chlopiec-w-pasiastej-pizamie",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/john-boyne/chlopiec-w-pasiastej-pizamie"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "niewinność",
          "slug": "niewinnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/niewinnosc"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/John_Boyne#Ch%C5%82opiec_w_pasiastej_pi%C5%BCamie",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:57:21"
    },
    {
      "id": "320dd8a9-0cf0-47be-a3db-3c8b1157ff11",
      "slug": "czy-moglaby-sie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/john-fowles/mag/czy-moglaby-sie",
      "text": "– Czy mogłaby się tak uśmiechać, gdyby wiedziała o Belsen?\n\n– To dlatego, że oni umarli, my wiemy, że żyjemy. Wiemy, że ten świat istnieje, gdyż przy wybuchu gwiazdy giną tysiące takich światów. To oznacza ten uśmiech; że istnieje coś, co mogłoby nie istnieć.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "John Fowles",
        "slug": "john-fowles",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/john-fowles"
      },
      "book": {
        "title": "Mag",
        "slug": "mag",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/john-fowles/mag"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "istnienie",
          "slug": "istnienie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/istnienie"
        },
        {
          "name": "uśmiech",
          "slug": "usmiech",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/usmiech"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/John_Fowles#Mag_(1965)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:56:27"
    },
    {
      "id": "ef0a7bf5-d771-479e-876e-42db35cc6c9e",
      "slug": "zaczynamy-powoli-rozumiec",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow/zaczynamy-powoli-rozumiec",
      "text": "Zaczynamy powoli rozumieć, skąd się bierze często spotykana w żydowskiej pamięci tego okresu uwaga, że „miejscowi” – to mogli być Ukraińcy, Litwini albo Polacy – „byli gorsi od Niemców”, chociaż dobrze wiadomo, a Żydzi wiedzieli o tym jeszcze lepiej od innych, że Zagłada to dzieło nazistów rozniesione po Europie podczas wojny przez okupację niemiecką. Tę dziwną cechę żydowskiej pamięci można sobie tłumaczyć w ten sposób, że śmierć zadawana przez osoby znajome wywołuje szczególne cierpienie, w moralnym sensie tego słowa, ze względu na doświadczany akt zdrady, którego równocześnie pada się ofiarą.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jan Tomasz Gross",
        "slug": "jan-tomasz-gross",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross"
      },
      "book": {
        "title": "Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów",
        "slug": "zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 106,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "zdrada",
          "slug": "zdrada",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/zdrada"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "pamięć zbiorowa",
          "slug": "pamiec-zbiorowa",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pamiec-zbiorowa"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jan_Tomasz_Gross#Z%C5%82ote_%C5%BCniwa",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:54:36"
    },
    {
      "id": "cd781735-9591-4408-b1f3-3ade90f32bca",
      "slug": "masowe-zabijanie-odbiera",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow/masowe-zabijanie-odbiera",
      "text": "Masowe zabijanie odbiera śmierci jej uroczystą jednostkowość. Co więcej, są to kości żydowskie. (…) Obojętność fotografowanych bierze się z braku uznania śmierci, której te kości są znakiem. Gdyby to były nasze kości, nasza śmierć znaczyłaby ofiarę, poświęcenie, męczeństwo. Ale ta śmierć ich nie dotyczy. Układają te czaszki w rządek, jak się układa plony, dynie albo arbuzy.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jan Tomasz Gross",
        "slug": "jan-tomasz-gross",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross"
      },
      "book": {
        "title": "Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów",
        "slug": "zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 142,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "śmierć",
          "slug": "smierc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/smierc"
        },
        {
          "name": "obojętność",
          "slug": "obojetnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/obojetnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jan_Tomasz_Gross#Z%C5%82ote_%C5%BCniwa",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:54:36"
    },
    {
      "id": "70bb57d5-736b-4bd5-902d-c274d91a25ae",
      "slug": "z-przytoczonych-relacji",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow/z-przytoczonych-relacji",
      "text": "Z przytoczonych relacji wynika, że mordowanie Żydów w czasie okupacji było sprawą publiczną, przedmiotem zainteresowania ogółu. Brali w nim udział zwykli członkowie lokalnej społeczności, a nie żadni „ludzie marginesu”, łatwo identyfikowalni i świetnie wszystkim znani w każdej małej miejscowości. Więcej nawet – zaangażowanie przedstawicieli miejscowych elit w opisanych zbrodniach i uczestnictwo zbiorowe miejscowej ludności nadawało mordom imprimatur grupowe, swoistą sankcję, „pozwalając na rozmycie odpowiedzialności” (…).",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jan Tomasz Gross",
        "slug": "jan-tomasz-gross",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross"
      },
      "book": {
        "title": "Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów",
        "slug": "zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 91,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "odpowiedzialność zbiorowa",
          "slug": "odpowiedzialnosc-zbiorowa",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odpowiedzialnosc-zbiorowa"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jan_Tomasz_Gross#Z%C5%82ote_%C5%BCniwa",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:54:36"
    },
    {
      "id": "6a17eb80-6978-4468-8d7b-cb59f92d1f5f",
      "slug": "wspomnienia-zydow-ktorzy",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow/wspomnienia-zydow-ktorzy",
      "text": "Wspomnienia Żydów, którzy przeżyli, wskazują, że wachlarz zachowań w takiej sytuacji [spotkania z przypadkowym Polakiem] najczęściej oscylował między obojętnością i agresją, a nie między obojętnością i gotowością pomocy. Doświadczenie tych, którzy nie zostawili wspomnień, bo nie przeżyli (i w związku z tym nie wiemy, co mają do powiedzenia), raczej nie odwróciłoby tej relacji.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jan Tomasz Gross",
        "slug": "jan-tomasz-gross",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross"
      },
      "book": {
        "title": "Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów",
        "slug": "zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 194,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "obojętność",
          "slug": "obojetnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/obojetnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jan_Tomasz_Gross#Z%C5%82ote_%C5%BCniwa",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:54:36"
    },
    {
      "id": "69fb7e9f-9f68-41dd-a303-3d8dac5453e6",
      "slug": "uzywajac-sformulowania-emanuela",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow/uzywajac-sformulowania-emanuela",
      "text": "Używając sformułowania Emanuela Ringelbluma, można by powiedzieć, że mieszkańcy polskich wsi i miasteczek przestali uważać Żydów za ludzi i zaczęli traktować ich jak „nieboszczyków na urlopie”.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jan Tomasz Gross",
        "slug": "jan-tomasz-gross",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross"
      },
      "book": {
        "title": "Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów",
        "slug": "zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 129,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "obojętność",
          "slug": "obojetnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/obojetnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jan_Tomasz_Gross#Z%C5%82ote_%C5%BCniwa",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:54:36"
    },
    {
      "id": "626444b2-643b-4493-bb88-fed5d7498728",
      "slug": "na-kazdym-etapie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow/na-kazdym-etapie",
      "text": "Na każdym etapie Zagłady podejmowano decyzje, i jest to proces nasycony osobistą inicjatywą wykonawców, którzy nie byli po prostu trybikami wielkiej machiny funkcjonującej wedle z góry narzuconych i dobrze znanych reguł. Co w sumie oznacza, że siłą sprawczą w procesie tej masowej zbrodni – w stopniu o wiele większym, niż zwykliśmy o tym myśleć – była wolna wola, działanie i inicjatywa mnóstwa ludzi, którzy brali w niej udział.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jan Tomasz Gross",
        "slug": "jan-tomasz-gross",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross"
      },
      "book": {
        "title": "Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów",
        "slug": "zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 111,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "odpowiedzialność",
          "slug": "odpowiedzialnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odpowiedzialnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "wolna wola",
          "slug": "wolna-wola",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wolna-wola"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jan_Tomasz_Gross#Z%C5%82ote_%C5%BCniwa",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:54:36"
    },
    {
      "id": "4a7bce3e-0237-4a88-9f0a-40c45bfd3da7",
      "slug": "mordowanie-zydow-bylo",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow/mordowanie-zydow-bylo",
      "text": "Mordowanie Żydów było zjawiskiem na tyle powszechnym, że traktowano te czyny jako swoistą, szokującą co prawda, ale normalność.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jan Tomasz Gross",
        "slug": "jan-tomasz-gross",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross"
      },
      "book": {
        "title": "Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów",
        "slug": "zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 104,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "zło",
          "slug": "zlo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/zlo"
        },
        {
          "name": "obojętność",
          "slug": "obojetnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/obojetnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jan_Tomasz_Gross#Z%C5%82ote_%C5%BCniwa",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:54:36"
    },
    {
      "id": "498c9c27-4210-4943-848c-c067a77282ee",
      "slug": "uczestnictwo-miejscowych-to-warunek",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow/uczestnictwo-miejscowych-to-warunek",
      "text": "Uczestnictwo miejscowych to warunek sine qua non skuteczności polityki ludobójstwa. Planowe wytępienie wszystkich przedstawicieli wydzielonej grupy ludności – na przykład Żydów w Generalnej Guberni albo Tutsi w Rwandzie – jest niemożliwe do zrealizowania bez współpracy najbliższych sąsiadów, bo tylko oni wiedzą, kto jest kim w obrębie lokalnej społeczności.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Jan Tomasz Gross",
        "slug": "jan-tomasz-gross",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross"
      },
      "book": {
        "title": "Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów",
        "slug": "zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/jan-tomasz-gross/zlote-zniwa-rzecz-o-tym-co-sie-dzialo-na-obrzezach-zaglady-zydow"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": 138,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "odpowiedzialność zbiorowa",
          "slug": "odpowiedzialnosc-zbiorowa",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odpowiedzialnosc-zbiorowa"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Jan_Tomasz_Gross#Z%C5%82ote_%C5%BCniwa",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:54:36"
    },
    {
      "id": "d71cf972-f425-4f42-85a0-3f2310aa65f7",
      "slug": "spojrzmy-oto-dobry",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/neil-gaiman/amerykanscy-bogowie/spojrzmy-oto-dobry",
      "text": "Spójrzmy, oto dobry człowiek, naprawdę dobry, we własnych oczach i oczach przyjaciół: uczciwy, wierny żonie. Uwielbia dzieci i zawsze znajduje dla nich czas. Kocha swoją ojczyznę. Skrupulatnie wykonuje swą pracę, dokładając wszelkich starań. Zatem pogodnie i bardzo skutecznie eksterminuje Żydów.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Neil Gaiman",
        "slug": "neil-gaiman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/neil-gaiman"
      },
      "book": {
        "title": "Amerykańscy bogowie",
        "slug": "amerykanscy-bogowie",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/neil-gaiman/amerykanscy-bogowie"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "zło",
          "slug": "zlo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/zlo"
        },
        {
          "name": "hipokryzja",
          "slug": "hipokryzja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/hipokryzja"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Ameryka%C5%84scy_bogowie",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:54:24"
    },
    {
      "id": "46bdfb06-9fd0-4066-a144-ddd45fb6d112",
      "slug": "ale-mlodosc-tez",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/roma-ligocka/dziewczynka-w-czerwonym-plaszczyku/ale-mlodosc-tez",
      "text": "Ale młodość też niczego nie gwarantuje. Na nic nie ma gwarancji. Nie ma prawa do czegokolwiek. (…) Wszystko jest zakazane, a jednak nigdy nie możemy być pewni, czy nie robimy czegoś jeszcze bardziej zakazanego i z którego kierunku dosięgnie nas kula. Staramy się upodobnić do kamieni, do murów. Staramy się przestać istnieć.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Roma Ligocka",
        "slug": "roma-ligocka",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/roma-ligocka"
      },
      "book": {
        "title": "Dziewczynka w czerwonym płaszczyku",
        "slug": "dziewczynka-w-czerwonym-plaszczyku",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/roma-ligocka/dziewczynka-w-czerwonym-plaszczyku"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "strach",
          "slug": "strach",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/strach"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Roma_Ligocka#Dziewczynka_w_czerwonym_p%C5%82aszczyku",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:53:06"
    },
    {
      "id": "24b3aedf-6801-40f7-aee6-11eedc6bbefa",
      "slug": "ulice-sa-puste",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/roma-ligocka/dziewczynka-w-czerwonym-plaszczyku/ulice-sa-puste",
      "text": "Ulice są puste, domy są puste. Umarli są cisi.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Roma Ligocka",
        "slug": "roma-ligocka",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/roma-ligocka"
      },
      "book": {
        "title": "Dziewczynka w czerwonym płaszczyku",
        "slug": "dziewczynka-w-czerwonym-plaszczyku",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/roma-ligocka/dziewczynka-w-czerwonym-plaszczyku"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "cisza",
          "slug": "cisza",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/cisza"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Roma_Ligocka#Dziewczynka_w_czerwonym_p%C5%82aszczyku",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:53:06"
    },
    {
      "id": "47855b54-a449-4cd1-b32f-04765e6798ea",
      "slug": "to-co-nazisci",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/theodor-w-adorno/minima-moralia-refleksje-z-poharatanego-zycia/to-co-nazisci",
      "text": "To, co naziści zrobili Żydom, było nie do wypowiedzenia, ale przecież trzeba znaleźć wyraz, jeżeli ofiar, których i tak jest za dużo, by wspominać ich imiona, nie chce się wydać na przekleństwo zapomnienia. Toteż w angielszczyźnie ukuto pojęcie genocide. Ale przez kodyfikację, zapisaną w międzynarodowej deklaracji praw człowieka, to, co nie do wypowiedzenia, zostało zarazem – w imię protestu – uwspółmiernione. Przez podniesienie do rangi pojęcia uznana zostaje niejako możliwość: instytucja, którą się obkłada zakazem, odrzuca, dyskutuje.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Theodor W. Adorno",
        "slug": "theodor-w-adorno",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/theodor-w-adorno"
      },
      "book": {
        "title": "Minima Moralia. Refleksje z poharatanego życia",
        "slug": "minima-moralia-refleksje-z-poharatanego-zycia",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/theodor-w-adorno/minima-moralia-refleksje-z-poharatanego-zycia"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "język",
          "slug": "jezyk",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/jezyk"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "pamięć zbiorowa",
          "slug": "pamiec-zbiorowa",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pamiec-zbiorowa"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Theodor_Adorno#Minima_Moralia,_Refleksje_z_poharatanego_%C5%BCycia",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:52:16"
    },
    {
      "id": "bda8b9f6-90e2-49d6-96e4-8616941fe6e6",
      "slug": "wszystko-jest-kwestia",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/haruki-murakami/kafka-nad-morzem/wszystko-jest-kwestia",
      "text": "Wszystko jest kwestią wyobraźni. Nasza odpowiedzialność zaczyna się od wyobraźni. Yeats napisał: In dreams begin the responsibilities – doprawdy miał rację. A mówiąc na odwrót, gdzie nie ma wyobraźni, być może nie rodzi się odpowiedzialność. Jak widać z przykładu Eichmanna.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Haruki Murakami",
        "slug": "haruki-murakami",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/haruki-murakami"
      },
      "book": {
        "title": "Kafka nad morzem",
        "slug": "kafka-nad-morzem",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/haruki-murakami/kafka-nad-morzem"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "odpowiedzialność",
          "slug": "odpowiedzialnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odpowiedzialnosc"
        },
        {
          "name": "wyobraźnia",
          "slug": "wyobraznia",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wyobraznia"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Kafka_nad_morzem#W",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:52:06"
    },
    {
      "id": "66753b14-31ba-48f3-b2c8-057b662b51e3",
      "slug": "ulice-getta-prowadzily",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/wladyslaw-szpilman/pianista/ulice-getta-prowadzily",
      "text": "Ulice getta prowadziły donikąd. Kończyły się zawsze murem.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Władysław Szpilman",
        "slug": "wladyslaw-szpilman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/wladyslaw-szpilman"
      },
      "book": {
        "title": "Pianista",
        "slug": "pianista",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/wladyslaw-szpilman/pianista"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "niewola",
          "slug": "niewola",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/niewola"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Pianista_(powie%C5%9B%C4%87)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:52:00"
    },
    {
      "id": "c499c498-5ff1-43a5-9711-3d8cfced0236",
      "slug": "miedzy-1-a-5-grudnia",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/wladyslaw-szpilman/pianista/miedzy-1-a-5-grudnia",
      "text": "Między 1 a 5 grudnia wszyscy Żydzi mieli zaopatrzyć się w białe opaski z naszytą biało-niebieską gwiazdą Dawida. Mieliśmy więc być napiętnowani i publicznie wyróżniać się z tłumu jako „przeznaczeni do odstrzału”. Przekreślano tym samym kilkaset lat postępu ludzkiego humanizmu, który zastąpiono metodami ciemnego średniowiecza.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Władysław Szpilman",
        "slug": "wladyslaw-szpilman",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/wladyslaw-szpilman"
      },
      "book": {
        "title": "Pianista",
        "slug": "pianista",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/wladyslaw-szpilman/pianista"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "antysemityzm",
          "slug": "antysemityzm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/antysemityzm"
        },
        {
          "name": "prześladowanie",
          "slug": "przesladowanie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/przesladowanie"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Pianista_(powie%C5%9B%C4%87)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:51:59"
    },
    {
      "id": "aac37541-5106-4771-a077-d2d5ff6390f4",
      "slug": "teresa-ferenc-jacy",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/anna-janko/mala-zaglada/teresa-ferenc-jacy",
      "text": "Teresa Ferenc: – Jacy naziści!\n\nAnna Janko: – Dobrze, mamo, nie będę mówiła: „naziści”, wiem, nikt tam nie znał tego słowa, mówiło się: „Niemcy”, i każdy wiedział, co to oznacza. To było imię strachu. U was w Sochach nie dali wam czasu w ogóle, bo do niczego nie był wam potrzebny. Nie było co do was żadnego planu poza zabijaniem. Nikt nie brał z waszych rąk dokumentów, tym razem donikąd nie wysiedlano, a do śmierci tożsamość nie jest potrzebna. (s. 28)",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Anna Janko",
        "slug": "anna-janko",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/anna-janko"
      },
      "book": {
        "title": "Mała Zagłada",
        "slug": "mala-zaglada",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/anna-janko/mala-zaglada"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "strach",
          "slug": "strach",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/strach"
        },
        {
          "name": "tożsamość",
          "slug": "tozsamosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/tozsamosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Anna_Janko#Ma%C5%82a_Zag%C5%82ada_(2015)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:51:20"
    },
    {
      "id": "3b30bfa5-eef7-480a-9e8b-884f5b509cc2",
      "slug": "auschwitz-to-nie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/anna-janko/mala-zaglada/auschwitz-to-nie",
      "text": "Auschwitz to nie jest Polska. To kawałek niemieckiej skóry, przetransplantowany, przyszyty do polskiego ciała, do polskiego miasta.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Anna Janko",
        "slug": "anna-janko",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/anna-janko"
      },
      "book": {
        "title": "Mała Zagłada",
        "slug": "mala-zaglada",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/anna-janko/mala-zaglada"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Polacy",
          "slug": "polacy",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/polacy"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "Niemcy",
          "slug": "niemcy",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/niemcy"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Anna_Janko#Ma%C5%82a_Zag%C5%82ada_(2015)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:51:20"
    },
    {
      "id": "37ba9da4-7113-4387-950c-ace96947185d",
      "slug": "moim-zdaniem-najlepiej",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/anna-janko/mala-zaglada/moim-zdaniem-najlepiej",
      "text": "Moim zdaniem najlepiej by było, żeby Niemcy zabrali do siebie te wszystkie swoje obozy, które zostały po nich w Polsce. Żeby się już więcej nikomu nie myliło. Żeby Amerykanie nie mówili „polskie obozy śmierci”, bo ja wtedy czuję wściekłość tak silną, że sama mogłabym te baraki przenosić.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Anna Janko",
        "slug": "anna-janko",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/anna-janko"
      },
      "book": {
        "title": "Mała Zagłada",
        "slug": "mala-zaglada",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/anna-janko/mala-zaglada"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Polacy",
          "slug": "polacy",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/polacy"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "Niemcy",
          "slug": "niemcy",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/niemcy"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Anna_Janko#Ma%C5%82a_Zag%C5%82ada_(2015)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:51:20"
    },
    {
      "id": "852f797f-0853-4f11-8621-b665d8898a4b",
      "slug": "gutman-powiedzial-mi-ze-wielu",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/kurt-vonnegut/matka-noc/gutman-powiedzial-mi-ze-wielu",
      "text": "Gutman powiedział mi, że wielu ludzi zgłaszało się do Sonderkommando na ochotnika.\n\nSpytałem go dlaczego.\n\n– Gdyby pan napisał o tym książkę – powiedział – i dał odpowiedź na to „dlaczego?”, byłaby to bardzo wielka książka.\n\n– A pan ją zna? – spytałem.\n\n– Nie. I dlatego zapłaciłbym dużo pieniędzy za książkę, w której byłaby ta odpowiedź.\n\n– A nie domyśla się pan?\n\n– Nie – odpowiedział patrząc mi prosto w oczy – chociaż byłem jednym z tych, którzy się zgłosili.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Kurt Vonnegut",
        "slug": "kurt-vonnegut",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/kurt-vonnegut"
      },
      "book": {
        "title": "Matka noc",
        "slug": "matka-noc",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/kurt-vonnegut/matka-noc"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "człowiek",
          "slug": "czlowiek",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/czlowiek"
        },
        {
          "name": "tajemnica",
          "slug": "tajemnica",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/tajemnica"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Kurt_Vonnegut#Matka_noc",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:51:13"
    },
    {
      "id": "10f2ae73-15df-4a37-9691-3d5d2fff75a7",
      "slug": "brykietami-nazywal-ludzi",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/kurt-vonnegut/matka-noc/brykietami-nazywal-ludzi",
      "text": "Brykietami nazywał ludzi, którzy nie robili nic, żeby ratować siebie albo innych, kiedy hitlerowcy doszli do władzy, ludzi, którzy gotowi byli pokornie iść do komór gazowych, jeżeli hitlerowcy sobie tego zażyczyli. Oczywiście słowo brykiet oznacza sprasowaną kostkę pyłu węglowego, rzecz ogromnie ułatwiającą transport, magazynowanie i spalanie.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Kurt Vonnegut",
        "slug": "kurt-vonnegut",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/kurt-vonnegut"
      },
      "book": {
        "title": "Matka noc",
        "slug": "matka-noc",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/kurt-vonnegut/matka-noc"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "bierność",
          "slug": "biernosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/biernosc"
        },
        {
          "name": "nazizm",
          "slug": "nazizm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/nazizm"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Kurt_Vonnegut#Matka_noc",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:51:13"
    },
    {
      "id": "48ecd6e5-82f1-4d86-898f-36d7d0ba0872",
      "slug": "a-najgorsza-skaza",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/kurt-vonnegut/hokus-pokus/a-najgorsza-skaza",
      "text": "A najgorszą skazą jest to, że jesteśmy najzwyczajniej w świecie głupi. Przyznajcie to! Czy sądzicie, że Auschwitz był dowodem inteligencji?",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Kurt Vonnegut",
        "slug": "kurt-vonnegut",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/kurt-vonnegut"
      },
      "book": {
        "title": "Hokus-Pokus",
        "slug": "hokus-pokus",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/kurt-vonnegut/hokus-pokus"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "człowiek",
          "slug": "czlowiek",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/czlowiek"
        },
        {
          "name": "głupota",
          "slug": "glupota",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/glupota"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Kurt_Vonnegut#Hokus_pokus",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:51:12"
    },
    {
      "id": "bab49b1d-ed6d-437f-b902-ce1090d279c6",
      "slug": "mowia-ze-niemcy",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/henryk-grynberg/zydowska-wojna-i-zwyciestwo/mowia-ze-niemcy",
      "text": "Mówią, że Niemcy nic o Niutku nie wiedzieli. Że chcieli tylko, żeby wziął łopatę i zakopał kogoś, kogo już zastrzelili przedtem. Byli bardzo źli, kiedy musieli potem martwić się o dwóch.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Henryk Grynberg",
        "slug": "henryk-grynberg",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/henryk-grynberg"
      },
      "book": {
        "title": "Żydowska wojna i Zwycięstwo",
        "slug": "zydowska-wojna-i-zwyciestwo",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/henryk-grynberg/zydowska-wojna-i-zwyciestwo"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "czarny humor",
          "slug": "czarny-humor",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/czarny-humor"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Henryk_Grynberg#%C5%BBydowska_wojna_i_Zwyci%C4%99stwo_(1965)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:56"
    },
    {
      "id": "986d8cd0-1df9-495b-b5f5-d522cdfa6d0f",
      "slug": "pieniadze-swiadcza-ze-jest",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/henryk-grynberg/zydowska-wojna-i-zwyciestwo/pieniadze-swiadcza-ze-jest",
      "text": "Pieniądze świadczą, że jest człowiekiem, pomyślał. A jeśli się zostaje przez to zabitym, to nie jak zwierzę! Za pieniądze – jak człowiek.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Henryk Grynberg",
        "slug": "henryk-grynberg",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/henryk-grynberg"
      },
      "book": {
        "title": "Żydowska wojna i Zwycięstwo",
        "slug": "zydowska-wojna-i-zwyciestwo",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/henryk-grynberg/zydowska-wojna-i-zwyciestwo"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "pieniądze",
          "slug": "pieniadze",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/pieniadze"
        },
        {
          "name": "godność",
          "slug": "godnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/godnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Henryk_Grynberg#%C5%BBydowska_wojna_i_Zwyci%C4%99stwo_(1965)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:56"
    },
    {
      "id": "f68b0353-f428-4004-a449-c2e1f0ec553c",
      "slug": "niezmordowanie-jezdzi-karetka",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem/niezmordowanie-jezdzi-karetka",
      "text": "Niezmordowanie jeździ karetka Czerwonego Krzyża: to właśnie w niej wozi się gaz, gaz, którym trują tych ludzi.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "Proszę państwa do gazu. Ludzie, którzy szli. Lektura z opracowaniem",
        "slug": "prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "hipokryzja",
          "slug": "hipokryzja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/hipokryzja"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#Prosz%C4%99_pa%C5%84stwa_do_gazu",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "f673d260-d166-4f53-92b4-eb774289826a",
      "slug": "jak-umrzesz-wyrwa",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu/jak-umrzesz-wyrwa",
      "text": "Jak umrzesz – wyrwą ci złote zęby, już poprzednio zapisane w księgi obozu. Spalą, popiołem wysypią pola albo osuszą stawy. Co prawda marnotrawią przy spalaniu tyle tłuszczu, tyle kości, tyle mięsa, tyle ciepła! Ale gdzie indziej robią z ludzi mydło, ze skóry ludzkiej abażury, z kości ozdoby.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "U nas w Auschwitzu...",
        "slug": "u-nas-w-auschwitzu",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "śmierć",
          "slug": "smierc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/smierc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#U_nas_w_Auschwitzu%E2%80%A6",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "e193c5b0-c7f5-48af-a149-fbba4216e678",
      "slug": "to-wlasnie-nadzieja",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu/to-wlasnie-nadzieja",
      "text": "To właśnie nadzieja każe ludziom apatycznie iść do komory gazowej, każe nie ryzykować buntu, pogrąża w martwotę. To nadzieja rwie więzy rodzin, każe matkom wyrzekać się dzieci, żonom sprzedawać się za chleb i mężom zabijać ludzi. To nadzieja każe im walczyć o każdy dzień życia, bo może właśnie ten dzień przyniesie wyzwolenie. Ach, i już nawet nie nadzieja na inny, lepszy świat, ale po prostu na życie, w którym będzie spokój i odpoczynek. Nigdy w dziejach ludzkich nadzieja nie była silniejsza w człowieku, ale nigdy też nie wyrządziła tyle zła, ile w tej wojnie, ile w tym obozie. Nie nauczono nas wyzbywać się nadziei i dlatego giniemy w gazie.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "U nas w Auschwitzu...",
        "slug": "u-nas-w-auschwitzu",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "nadzieja",
          "slug": "nadzieja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/nadzieja"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#U_nas_w_Auschwitzu%E2%80%A6",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "de850ab3-c249-4982-b509-6a9561d014ea",
      "slug": "ps-ale-przedtem",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu/ps-ale-przedtem",
      "text": "PS – ale przedtem, wiesz, to bym tak zarżnął jednego i drugiego, tak na rozładowanie kompleksu obozowego, kompleksu zdejmowania czapki, bezczynnego patrzenia na bitych i mordowanych, kompleksu strachu przed obozem. Boję się jednak, że ten kompleks na nas zaciąży. Nie wiem, czy przeżyjemy, ale chciałbym, abyśmy kiedyś umieli nazywać rzeczy ich właściwym imieniem, jak czynią ludzie odważni.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "U nas w Auschwitzu...",
        "slug": "u-nas-w-auschwitzu",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "strach",
          "slug": "strach",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/strach"
        },
        {
          "name": "odwaga",
          "slug": "odwaga",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odwaga"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#U_nas_w_Auschwitzu%E2%80%A6",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "bb2c20a9-4ecb-4006-8379-529c836ab1ef",
      "slug": "oto-idzie-szybko",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem/oto-idzie-szybko",
      "text": "Oto idzie szybko kobieta, śpieszy się nieznacznie, ale gorączkowo. Małe, kilkuletnie dziecko o zarumienionej twarzy cherubinka biegnie za nią, nie może nadążyć, wyciąga rączki z płaczem: – Mamo! mamo!\n\n– Kobieto, weźże to dziecko na ręce!\n\n– Panie, panie, to nie moje dziecko, to nie moje! – krzyczy histerycznie kobieta i ucieka zakrywając rękoma twarz. Chce skryć się, chce zdążyć między tamte, które nie pojadą autem, które pójdą pieszo, które będą żyć. Jest młoda zdrowa, ładna, chce żyć.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "Proszę państwa do gazu. Ludzie, którzy szli. Lektura z opracowaniem",
        "slug": "prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "matka",
          "slug": "matka",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/matka"
        },
        {
          "name": "wola życia",
          "slug": "wola-zycia",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wola-zycia"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#Prosz%C4%99_pa%C5%84stwa_do_gazu",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "b77eabbb-8e4a-4578-99e2-acff00cc6749",
      "slug": "juz-po-pierwszym",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem/juz-po-pierwszym",
      "text": "– Już po pierwszym transporcie! Pomyśl, ja – od Bożego Narodzenia przewinęło się przez moje ręce chyba z milion ludzi. Najgorsze są transporty spod Paryża: zawsze człowiek spotyka znajomych.\n\n– I co im mówisz?\n\n– Że się idą kąpać, a potem spotkamy się w obozie. A ty byś co powiedział?",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "Proszę państwa do gazu. Ludzie, którzy szli. Lektura z opracowaniem",
        "slug": "prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "kłamstwo",
          "slug": "klamstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/klamstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#Prosz%C4%99_pa%C5%84stwa_do_gazu",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "a52a3623-cadc-4883-acaa-8499ad2822dc",
      "slug": "a-tu-patrz",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu/a-tu-patrz",
      "text": "A tu patrz: najpierw jedna wiejska stodoła pomalowana na biało i – duszą w niej ludzi. Bez czarów, bez trucizn, bez hipnozy. Paru ludzi kierujących ruchem, żeby tłoku nie było i ludzie płyną jak woda z kranu za odkręceniem kurka. Dzieje się to wśród anemicznych drzew zadymionego lasku. Zwykłe ciężarowe samochody podwożą ludzi, wracają jak na taśmie i znów podwożą. Bez czarów, bez trucizn, bez hipnozy.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "U nas w Auschwitzu...",
        "slug": "u-nas-w-auschwitzu",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "zło",
          "slug": "zlo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/zlo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#U_nas_w_Auschwitzu%E2%80%A6",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "9cd9e5c3-6c58-447f-a7c9-04779fbd64bf",
      "slug": "i-wtedy-z-fkl-u",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu/i-wtedy-z-fkl-u",
      "text": "I wtedy z FKL-u nadjechały samochody pełne nagich kobiet. Kobiety wyciągały ramiona i krzyczały:\n\n– Ratujcie nas! Jedziemy do gazu! Ratujcie nas!\n\nI przejechały koło nas w głębokim milczeniu dziesięciu tysięcy mężczyzn. Ani jeden człowiek się nie poruszył, ani jedna ręka nie podniosła się.\n\nBo żywi zawsze mają rację przeciw umarłym.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "U nas w Auschwitzu...",
        "slug": "u-nas-w-auschwitzu",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "obojętność",
          "slug": "obojetnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/obojetnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#U_nas_w_Auschwitzu%E2%80%A6",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "5f5488a8-b588-4284-9174-43a97a2bf347",
      "slug": "czy-myslisz-ze-gdyby",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu/czy-myslisz-ze-gdyby",
      "text": "Czy myślisz, że gdyby nie nadzieja, iż ten inny świat nadejdzie, że wrócą prawa człowieka – żylibyśmy w obozie choć jeden dzień?",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "U nas w Auschwitzu...",
        "slug": "u-nas-w-auschwitzu",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/u-nas-w-auschwitzu"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "nadzieja",
          "slug": "nadzieja",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/nadzieja"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#U_nas_w_Auschwitzu%E2%80%A6",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "4ea871b6-b949-4ca3-b4f8-242628cfe97a",
      "slug": "transporty-rosna-w-tygodnie",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem/transporty-rosna-w-tygodnie",
      "text": "Transporty rosną w tygodnie, miesiące, lata. Gdy skończy się wojna, będą liczyć spalonych. Naliczą cztery i pół miliona. Najkrwawsza bitwa wojny, największe zwycięstwo solidarnych i zjednoczonych Niemiec. Ein Reich, ein Volk, ein Führer – i cztery krematoria. Ale krematoriów będzie w Oświęcimiu szesnaście, zdolnych spalić pięćdziesiąt tysięcy dziennie. Obóz rozbuduje się, aż się oprze naelektryzowanym drutem o Wisłę, zamieszka go trzysta tysięcy ludzi w pasiakach, będzie się zwał Verbrecher-Stadt – „Miasto przestępców”. Nie, ludzi nie zabraknie. Spalą się Żydzi, spalą się Polacy, spalą się Rosjanie, przyjdą ludzie z zachodu i południa, z kontynentu i wysp.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "Proszę państwa do gazu. Ludzie, którzy szli. Lektura z opracowaniem",
        "slug": "prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "śmierć",
          "slug": "smierc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/smierc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#Prosz%C4%99_pa%C5%84stwa_do_gazu",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "3fd1dd1c-0590-4a9e-bf1d-2ee778e60da5",
      "slug": "jest-prawo-obozu",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem/jest-prawo-obozu",
      "text": "Jest prawo obozu, że ludzi idących na śmierć oszukuje się do ostatniej chwili. Jest to jedyna dopuszczalna forma litości.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Tadeusz Borowski",
        "slug": "tadeusz-borowski",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski"
      },
      "book": {
        "title": "Proszę państwa do gazu. Ludzie, którzy szli. Lektura z opracowaniem",
        "slug": "prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tadeusz-borowski/prosze-panstwa-do-gazu-ludzie-ktorzy-szli-lektura-z-opracowaniem"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "kłamstwo",
          "slug": "klamstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/klamstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        },
        {
          "name": "współczucie",
          "slug": "wspolczucie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wspolczucie"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Tadeusz_Borowski#Prosz%C4%99_pa%C5%84stwa_do_gazu",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:48:45"
    },
    {
      "id": "1ae9c75e-c9e7-4f38-acf8-429d312f97eb",
      "slug": "ludzie-ludziom-zgotowali",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/zofia-nalkowska/medaliony/ludzie-ludziom-zgotowali",
      "text": "Ludzie ludziom zgotowali ten los.",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Zofia Nałkowska",
        "slug": "zofia-nalkowska",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/zofia-nalkowska"
      },
      "book": {
        "title": "Medaliony",
        "slug": "medaliony",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/zofia-nalkowska/medaliony"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "człowiek",
          "slug": "czlowiek",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/czlowiek"
        },
        {
          "name": "zło",
          "slug": "zlo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/zlo"
        },
        {
          "name": "odpowiedzialność",
          "slug": "odpowiedzialnosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/odpowiedzialnosc"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Zofia_Na%C5%82kowska#Medaliony_(1946)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:47:11"
    },
    {
      "id": "0dba15f6-76f7-4504-9b01-7dcb115bf90c",
      "slug": "w-niemczech-mozna",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/zofia-nalkowska/medaliony/w-niemczech-mozna",
      "text": "W Niemczech, można powiedzieć, ludzie umieją coś zrobić – z niczego…",
      "language": "pl",
      "author": {
        "name": "Zofia Nałkowska",
        "slug": "zofia-nalkowska",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/zofia-nalkowska"
      },
      "book": {
        "title": "Medaliony",
        "slug": "medaliony",
        "url": "https://www.zielonecytaty.pl/zofia-nalkowska/medaliony"
      },
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "czarny humor",
          "slug": "czarny-humor",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/czarny-humor"
        },
        {
          "name": "okrucieństwo",
          "slug": "okrucienstwo",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/okrucienstwo"
        },
        {
          "name": "Holokaust",
          "slug": "holokaust",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/holokaust"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Zofia_Na%C5%82kowska#Medaliony_(1946)",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:47:11"
    }
  ]
}
