{
  "type": "quote",
  "site": {
    "name": "Zielone Cytaty",
    "language": "pl",
    "url": "https://www.zielonecytaty.pl"
  },
  "formats": "Każda podstrona ma dwie wersje z tymi samymi danymi: JSON (adres strony + .json) i markdown (adres strony + .md). Do każdego `url` w tym dokumencie można dopisać .json albo .md.",
  "url": "https://www.zielonecytaty.pl/bernard-werber/imperium-mrowek/kiedy-czlowiek-kiedy",
  "json": "https://www.zielonecytaty.pl/bernard-werber/imperium-mrowek/kiedy-czlowiek-kiedy.json",
  "markdown": "https://www.zielonecytaty.pl/bernard-werber/imperium-mrowek/kiedy-czlowiek-kiedy.md",
  "id": "2a925d55-99ce-4255-976a-87603a65863b",
  "slug": "kiedy-czlowiek-kiedy",
  "text": "KIEDY CZŁOWIEK: Kiedy człowiek się boi, jest szczęśliwy lub wściekły, jego gruczoły wewnątrzwydzielnicze produkują hormony, które wpływają jedynie na jego własne ciało. Krążą w zamkniętym naczyniu. Serce bije coraz szybciej, człowiek poci się, twarz wykrzywia mu grymas, on sam wydaje z siebie krzyk lub płacz. To jego sprawa. Inni mogą patrzeć, współczując lub nie, w zależności od decyzji swego umysłu.\n\nKiedy boi się mrówka, jest szczęśliwa lub wściekła, hormony krążą w jej ciele, opuszczają je i penetrują ciała innych. Dzięki fero-hormonom, zwanym też feromonami, miliony osobników będą krzyczeć i płakać w tym samym czasie. Musi to być niesamowite wrażenie: czuć to, co przeżywają inni, dawać odczuć to, co czuje się samemu.",
  "language": "pl",
  "author": {
    "name": "Bernard Werber",
    "slug": "bernard-werber",
    "url": "https://www.zielonecytaty.pl/bernard-werber"
  },
  "book": {
    "title": "Imperium mrówek",
    "slug": "imperium-mrowek",
    "url": "https://www.zielonecytaty.pl/bernard-werber/imperium-mrowek"
  },
  "character": null,
  "chapter": null,
  "chapter_parent": null,
  "page": null,
  "verified": false,
  "original": null,
  "other_languages": [],
  "topics": [
    {
      "name": "emocje",
      "slug": "emocje",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/emocje"
    },
    {
      "name": "zwierzęta",
      "slug": "zwierzeta",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/zwierzeta"
    },
    {
      "name": "empatia",
      "slug": "empatia",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/empatia"
    }
  ],
  "source": {
    "name": "Wikicytaty",
    "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Imperium_mr%C3%B3wek",
    "license": {
      "label": "CC BY-SA 4.0",
      "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
    }
  },
  "added_at": "2026-09-26T06:58:01",
  "more_from_book": [
    {
      "id": "98b5e58a-6bef-4c04-89e3-a77ec5b39bea",
      "slug": "szkielet-czy-lepiej",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/bernard-werber/imperium-mrowek/szkielet-czy-lepiej",
      "text": "SZKIELET: Czy lepiej mieć szkielet wewnątrz, czy na zewnątrz ciała? Gdy szkielet jest na zewnątrz, tworzy rodzaj ochronnej karoserii. Ciału nie zagrażają zewnętrzne niebezpieczeństwa, ale przez to staje się zwiotczałe i niemal płynne. Jeśli więc ostrze przedrze się mimo wszystko przez pancerz, wyrządza nieodwracalne szkody. Gdy szkielet stanowi jedynie cienki pręt wewnątrz masy, ciało wystawione jest na wszelkiego rodzaju urazy. Rany są liczne i trwałe. Ale właśnie ta pozorna słabość sprawia, że mięśnie twardnieją, a tkanka staje się bardziej odporna. Ciało ewoluuje.\n\nWidziałem już ludzi, którzy stworzyli sobie w umyśle intelektualne pancerze, chroniące przed przeciwnościami losu. Wydawali się odporniejsi niż inni. Mówili: „Mam to w nosie” i śmiali się ze wszystkiego. Kiedy jednak jakaś przykrość przeniknęła ich pancerz, szkody były straszliwe. Widziałem też ludzi cierpiących z powodu najmniejszego problemu, najmniejszego urazu, ale umysł ich nie był mimo to zamknięty, pozostawali wrażliwsi na wszystko, a każda agresja była dla nich lekcją.",
      "language": "pl",
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "cierpienie",
          "slug": "cierpienie",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/cierpienie"
        },
        {
          "name": "rozwój osobisty",
          "slug": "rozwoj-osobisty",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/rozwoj-osobisty"
        },
        {
          "name": "siła",
          "slug": "sila",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/sila"
        },
        {
          "name": "wrażliwość",
          "slug": "wrazliwosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/wrazliwosc"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Imperium_mr%C3%B3wek",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:02"
    },
    {
      "id": "8ef0eda8-44d4-4299-9d9c-548320d8d5d9",
      "slug": "wnioskujac-z-zachowania",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/bernard-werber/imperium-mrowek/wnioskujac-z-zachowania",
      "text": "Wnioskując z zachowania innych ludzi, każdy wdaje się w monologi, szukając darmowego psychoanalityka.",
      "language": "pl",
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "egoizm",
          "slug": "egoizm",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/egoizm"
        },
        {
          "name": "rozmowa",
          "slug": "rozmowa",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/rozmowa"
        },
        {
          "name": "psychoanaliza",
          "slug": "psychoanaliza",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/psychoanaliza"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Imperium_mr%C3%B3wek",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:02"
    },
    {
      "id": "72642ddc-b90f-4ae0-89af-1ac31eee8feb",
      "slug": "starzec-w-afryce",
      "url": "https://www.zielonecytaty.pl/bernard-werber/imperium-mrowek/starzec-w-afryce",
      "text": "STARZEC: W Afryce głośniej opłakuje się zmarłego starca niż śmierć noworodka. Starzec zdobył liczne doświadczenia, z których korzystać mogła reszta plemienia. Noworodek natomiast, pożywszy krótko, nie zdaje sobie nawet sprawy ze swej śmierci.\n\nW Europie płacze się nad noworodkiem, wierząc, że z pewnością dokonałby w swym życiu wielkich czynów. Nie przywiązuje się za to wielkiej wagi do śmierci starca. Przecież już skorzystał z życia.",
      "language": "pl",
      "character": null,
      "chapter": null,
      "chapter_parent": null,
      "page": null,
      "verified": false,
      "original": null,
      "other_languages": [],
      "topics": [
        {
          "name": "śmierć",
          "slug": "smierc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/smierc"
        },
        {
          "name": "starość",
          "slug": "starosc",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/starosc"
        },
        {
          "name": "kultura",
          "slug": "kultura",
          "url": "https://www.zielonecytaty.pl/tematy/kultura"
        }
      ],
      "source": {
        "name": "Wikicytaty",
        "url": "https://pl.wikiquote.org/wiki/Imperium_mr%C3%B3wek",
        "license": {
          "label": "CC BY-SA 4.0",
          "url": "https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"
        }
      },
      "added_at": "2026-09-26T06:58:02"
    }
  ]
}
